یبوست با بالا رفتن سن بیشتر پیش می‌آید، ولی بیشتر وقت‌ها جدی نیست و می‌شود درمانش کرد. معمولاً چند تغییر ساده کمک می‌کند: فیبر بیشتر، مایعات کافی، تحرک روزانه و یک روال منظم برای دستشویی رفتن. اگر این‌ها کافی نبود، یا نشانه‌ای مثل خون در مدفوع یا کم شدن وزن بی‌دلیل دیدید، با پزشک صحبت کنید.

تصویر کارتونی مردی سالمند که از درد شکم خم شده است

یبوست یعنی چه؟

تعداد دفعات اجابت مزاج برای هر کس فرق می‌کند. برای بعضی روزی دو بار طبیعی است و برای بعضی سه بار در هفته. پس معیار، روال همیشگی خود شماست. یبوست را از این نشانه‌ها می‌شود شناخت:

  • در یک هفته کمتر از سه بار اجابت مزاج داشته‌اید، یا کمتر از روال همیشگی‌تان.
  • مدفوع سفت، خشک یا گلوله‌گلوله است.
  • برای دفع ناچارید زور بزنید یا دفع دردناک است.
  • بعد از دستشویی حس می‌کنید روده کامل خالی نشده است.

ممکن است دل‌درد، نفخ یا حالت تهوع هم داشته باشید. یبوست گاه‌به‌گاه تقریباً برای همه پیش می‌آید. اگر مدام تکرار می‌شود، با پزشک صحبت کنید.

اگر مراقب کسی هستید که سن بالایی دارد یا زوال عقل دارد، یبوست او ممکن است به‌آسانی از چشم دور بماند. تغییر رفتار، مثل گیجی، می‌تواند نشانهٔ درد یا ناراحتی او باشد.

چرا با بالا رفتن سن بیشتر پیش می‌آید؟

یبوست می‌تواند هم‌زمان چند علت داشته باشد:

  • تحرک کمتر: نشستن یا دراز کشیدن طولانی، یا بی‌تحرکی پس از بیماری یا جراحی.
  • فیبر کم در غذا: کم خوردن سبزی، میوه و غلات کامل. گاهی با بالا رفتن سن میل به غذا کم می‌شود و فیبر کافی به بدن نمی‌رسد.
  • مایعات کم: وقتی مایعات کافی ننوشید، مدفوع سفت‌تر و دفعش سخت‌تر می‌شود.
  • عقب انداختن دستشویی: نادیده گرفتن پیاپی میل به دفع.
  • تغییر روال: سفر، تغییر غذا یا تغییر داروها.
  • استرس، اضطراب و افسردگی.
  • داروها: بعضی داروها یبوست می‌آورند؛ از جمله مسکن‌های افیونی، برخی داروهای افسردگی، داروهای پارکینسون، برخی داروهای فشار خون، داروهای ادرارآور، برخی داروهای حساسیت (آنتی‌هیستامین‌ها)، داروهای ضد اسید معده که آلومینیوم یا کلسیم دارند، و مکمل آهن. اگر فکر می‌کنید دارویتان یبوست آورده، آن را خودتان قطع نکنید و با پزشکتان صحبت کنید.
  • برخی بیماری‌ها: دیابت، کم‌کاری تیروئید، پارکینسون، سکتهٔ مغزی، آسیب نخاع، سندرم رودهٔ تحریک‌پذیر، اختلال عضله‌های کف لگن، و گاهی تومور یا انسداد روده. کسانی که زوال عقل دارند هم ممکن است بیشتر یبوست بگیرند.

یبوست در زنان شایع‌تر است. اختلال عضله‌های کف لگن، که خالی شدن روده را کند می‌کند، هم به‌ویژه در زنان دیده می‌شود.

چه کارهایی کمک می‌کند؟

این تغییرها را امتحان کنید. ممکن است چند روز، و گاهی چند هفته، طول بکشد تا اثرشان را ببینید.

  • فیبر را کم‌کم بیشتر کنید. راهنماهای تغذیه برای بزرگ‌سالان، بسته به سن و جنس، روزی حدود ۲۲ تا ۳۴ گرم فیبر پیشنهاد می‌کنند. اگر یک‌باره زیادش کنید، ممکن است نفخ و گاز بیاورد؛ پس آهسته پیش بروید.
  • آب و مایعات کافی بنوشید. مایعات کمک می‌کند فیبر بهتر کار کند. اینکه روزی چقدر مایعات برای شما مناسب است به وضع سلامتتان هم بستگی دارد؛ مقدارش را از پزشکتان بپرسید.
  • هر روز تحرک داشته باشید. پیاده‌روی روزانه به منظم شدن کار روده کمک می‌کند.
  • برای دستشویی روال منظم بگذارید. هر روز در یک ساعت، مثلاً بعد از صبحانه، به دستشویی بروید، وقت کافی بگذارید و وقتی میل به دفع دارید آن را عقب نیندازید.
  • یک چهارپایهٔ کوتاه زیر پایتان بگذارید. اگر روی توالت فرنگی می‌نشینید، پاها را روی چهارپایه بگذارید و اگر می‌شود زانوها را بالاتر از لگن بیاورید؛ این کار دفع را آسان‌تر می‌کند.

خوراکی‌های پرفیبر

  • نان سبوس‌دار و نان گندم کامل، جو دوسر، برنج قهوه‌ای و سبوس گندم.
  • حبوبات، مثل عدس، نخود و لوبیا.
  • میوه‌ها، به‌ویژه با پوست، مثل سیب، گلابی و پرتقال؛ و نیز زردآلو، آلو، انگور، کشمش و آلو خشک.
  • سبزی‌ها، پخته یا خام، و سیب‌زمینی با پوست.
  • مغزهای بی‌نمک، مثل بادام و گردو.

غذاهای آماده و فراوری‌شده فیبر کمی دارند؛ بهتر است کمتر بخورید. وعده‌های غذا را هم جا نیندازید.

اگر این تغییرها کافی نبود

با پزشک یا داروساز صحبت کنید. ملین (داروی رفع یبوست) انواع گوناگونی دارد و آن‌ها می‌گویند کدام برایتان مناسب است. چند نکته دربارهٔ ملین‌ها:

  • ملین برای مدت کوتاه است. بدون نظر پزشک آن را بیش از یک هفته مصرف نکنید.
  • اگر درد شدید شکم، تهوع یا استفراغ دارید، ملین نخورید و با پزشک تماس بگیرید.
  • بدون صحبت با پزشک، ملین یا داروی دیگری به آن اضافه نکنید.
  • اگر مدت‌هاست ملین می‌خورید و بدون آن اجابت مزاج ندارید، با پزشک صحبت کنید تا راهی برای کم‌کم کنار گذاشتنش پیدا شود.

نهفتگی مدفوع چیست؟

گاهی در یبوست طولانی، تودهٔ سفت و خشکی از مدفوع در راست‌روده (انتهای روده) گیر می‌کند که به آن نهفتگی مدفوع می‌گویند. این حالت بیشتر در کسانی پیش می‌آید که بیشتر وقتشان در تخت یا روی صندلی می‌گذرد، یا داروهایی می‌خورند که حرکت روده را کند می‌کند.

نشانه‌هایش می‌تواند دل‌پیچه و نفخ شکم، زور زدن هنگام دفع، خونریزی از مقعد، و نکته‌ای غافلگیرکننده باشد: نشت مدفوع آبکی یا اسهال ناگهانی در کسی که یبوست طولانی دارد. این مدفوع آبکی از کنار تودهٔ گیرکرده بیرون می‌آید. اگر این نشانه‌ها را در خود یا عزیزتان دیدید، با پزشک تماس بگیرید. درمانش، با ملین قوی‌تر، شیاف، تنقیه یا بیرون آوردن توده، کار پزشک یا پرستار است؛ بیرون آوردن توده را خودتان امتحان نکنید.

تصویر کارتونی دو زن سالمند نشسته روی توالت فرنگی