یکی از مؤثرترین راه‌های رویارویی با استرس، چه در سالمندان و چه در دیگران، رسیدن به آرامش درونی بدن است. یعنی باید بتوان کاری کرد که با روش‌هایی مانند تنفس عمیق، تجسم، مراقبه یا یوگا، خودِ بدن خبر آرام شدن را به مغز برساند.

زن سالمند خمیده با دست روی صورت

بهترین روش آرام‌سازی را چطور پیدا کنیم؟

برای بسیاری از سالمندان، استراحت یعنی لم دادن روی کاناپه و به دست گرفتن کنترل تلویزیون در پایان روزی پرفشار. ولی این کار در کم کردن اثرهای زیان‌بار استرس چندان اثری ندارد. برای رسیدن به نتیجهٔ دلخواه باید طوری رفتار کرد که از درون به آرامش رسید.

یکی از بهترین روش‌ها استراحت عمیق است که بر فکر ترمز می‌زند، تنفس و ضربان قلب را کند می‌کند، فشار خون را پایین می‌آورد و بدن و ذهنتان را به تعادل می‌رساند. این کار را می‌توانید با تمرین روش‌های آرام‌سازی مانند تنفس عمیق، مراقبه، ورزش ریتمیک، یوگا یا تای‌چی انجام دهید.

هرچند ممکن است برخی هزینهٔ ماساژ یا حتی طب سوزنی حرفه‌ای را بپذیرند و آن را راه مناسبی برای رویارویی با استرس بدانند، بیشتر روش‌های آرام‌سازی را می‌توان به‌تنهایی یا با فایل‌های صوتی رایگان یا برنامه‌های گوشی هوشمند انجام داد. نکتهٔ بسیار مهم این است که هیچ روش آرام‌سازی‌ای نیست که برای همه به یک اندازه سودمند باشد. ما با هم فرق داریم. روش مناسب همان است که با شما جور باشد، با شیوهٔ زندگی‌تان بخواند و بتواند ذهنتان را متمرکز کند تا به آرامش برسد.

یعنی برای یافتن روش (یا روش‌های) مناسب خودتان باید آزمون و خطا کنید. البته تمرین منظم می‌تواند به کم شدن استرس و اضطراب روزمره، بهتر شدن خواب، تقویت انرژی و خلق‌وخو و بهتر شدن سلامتتان کمک کند.

پیشنهادهای ما برای زودتر رسیدن به آرامش هشت روش است: تنفس عمیق، آرام‌سازی عضله‌ها، مراقبه، تجسم، ماساژ، مراقبهٔ ذهن‌آگاهی، حرکت‌های موزون، و یوگا و تای‌چی. در ادامه شیوهٔ درست هر یک را کمی توضیح می‌دهیم.

تنفس عمیق

تنفس عمیق، با تمرکز بر نفس‌های تمیز، روش آرام‌سازی ساده و در همان حال نیرومندی است. یاد گرفتنش آسان است، تقریباً هر جایی می‌شود تمرینش کرد و راهی سریع برای کنترل اندازهٔ استرستان است. تنفس عمیق سنگ بنای بسیاری از روش‌های آرام‌سازی دیگر است و می‌شود آن را با چیزهای آرام‌بخش دیگر مانند رایحه‌درمانی و موسیقی همراه کرد. برنامه‌ها و فایل‌های صوتی می‌توانند در این کار راهنمایتان باشند، ولی آنچه واقعاً لازم دارید چند دقیقه وقت و جایی برای آرام و بی‌صدا نشستن است.

چطور تنفس عمیق را تمرین کنیم

  1. با کمر صاف، راحت بنشینید. یک دست را روی سینه و دست دیگر را روی شکم بگذارید.
  2. از راه بینی نفس بکشید. دستی که روی شکم است باید بالا برود. دستی که روی سینه است باید خیلی کم حرکت کند.
  3. از راه دهان نفس را بیرون بدهید و در همان حال که عضله‌های شکم را منقبض می‌کنید، تا می‌توانید هوا را بیرون بدهید. هنگام بازدم دستِ روی شکم باید به درون برود، ولی دست دیگر باید خیلی کم حرکت کند.
  4. به نفس کشیدن از راه بینی و بیرون دادن آن از راه دهان ادامه دهید. بکوشید آن‌قدر هوا به درون بکشید که شکم پایین و بالا برود. هنگام بازدم آهسته بشمارید.

اگر هنگام نشستن به‌سختی از دهان نفس می‌کشید، دراز بکشید. کتاب کوچکی روی شکمتان بگذارید و طوری نفس بکشید که هنگام دم کتاب بالا برود و هنگام بازدم پایین بیاید.

آرام‌سازی عضله‌ها

وقتی اضطراب، استرس یا نگرانی دارید، قطعاً یکی از واکنش‌های دفاعی بدن، یعنی سفت شدن عضله‌ها، به سراغتان آمده است. شل کردن عضله‌های سفت‌شده روشی برای آرام‌سازی است که کمک می‌کند تنشی را که در بدنتان نگه داشته‌اید رها کنید و آرامش بیشتری حس کنید.

این روش بسیار ساده است و می‌توانید همین حالا آن را بیازمایید. هر بار یک گروه از عضله‌های بدن را برگزینید و منقبض کنید (سفتشان کنید)، سپس به‌سادگی رهایشان کنید و به حس آرام شدنشان توجه کنید. شل کردن عضله‌ها هم به رفع اضطراب در همان لحظه کمک می‌کند و هم با تمرین منظم می‌تواند تنش و فشار روانی‌تان را کم کند.

شل کردن عضله‌ها روندی دومرحله‌ای است که در آن گروه‌های گوناگون عضله‌های بدن را به‌ترتیب سفت و شل می‌کنید. با تمرین منظم، از نزدیک آشنا می‌شوید که تنش، و نیز آرامش کامل، در بخش‌های گوناگون بدن چه حسی دارد. این می‌تواند کمکتان کند به نخستین نشانه‌های تنش عضلانیِ همراه با استرس واکنش نشان دهید. با شل شدن بدن، ذهنتان هم آرام می‌شود.

برای دوچندان شدن اثر این کار، هنگام رها کردن عضله‌ها تنفس عمیق را هم با آن همراه کنید.

تمرین آرام‌سازی عضله‌ها

حرکت‌ها را از پاها شروع کنید و به‌ترتیب به سمت صورت و سر بروید. بکوشید فقط عضله‌های موردنظر را سفت کنید.

  1. لباس راحت بپوشید، کفش‌ها را درآورید و راحت باشید.
  2. چند دقیقه وقت بگذارید تا نفس‌هایتان آرام شود.
  3. وقتی آماده شدید، توجهتان را به پای راست ببرید. لحظه‌ای بر آن تمرکز کنید.
  4. آهسته عضله‌های پای راست را فشار دهید؛ تا جایی که می‌توانید فشار را زیاد و عضله‌ها را سفت کنید.
  5. تا ۱۰ بشمارید.
  6. پا را شل کنید. بر از میان رفتن کشش و بر حس سستی و شلی پا تمرکز کنید.
  7. لحظه‌ای در این حالت آرام بمانید و نفس عمیق و آهسته بکشید.
  8. توجهتان را به پای چپ ببرید و همان حرکت‌های پای راست را این بار با پای چپ انجام دهید.
  9. به‌ترتیب از عضله‌های مچ و ساق پا شروع کنید و به ران، باسن، کمر، گردن و صورت برسید. گروه‌های گوناگون عضله‌ها را منقبض و سپس شل کنید.

ممکن است این کار در آغاز کمی سخت به نظر برسد، ولی با تمرین و به‌مرور حل می‌شود. بکوشید در هر مرحله عضله‌ای جز عضله‌های موردنظر را درگیر نکنید.

مراقبه با توجه به بخش‌های بدن

این نوعی مراقبه است که توجهتان را به بخش‌های گوناگون بدن می‌برد. مانند آرام‌سازی عضله‌ها، از پا شروع می‌کنید و به سمت بالای بدن می‌روید. ولی به جای سفت و شل کردن عضله‌ها، فقط بر حسِ هر بخش از بدن تمرکز می‌کنید، بی‌آنکه به حس‌ها برچسب «خوب» یا «بد» بزنید.

  1. به پشت دراز بکشید، پاها را روی هم نیندازید و دست‌ها را آرام کنار بدن بگذارید. چشم‌ها می‌تواند باز یا بسته باشد. حدود ۲ دقیقه بر تنفستان تمرکز کنید تا احساس آرامش کنید.
  2. تمرکزتان را به انگشتان پای راست ببرید. همچنان که بر تنفس تمرکز دارید، به هر فکری که حس می‌کنید توجه کنید. تصور کنید هر نفس عمیق به انگشتان پایتان می‌رسد. به اندازهٔ ۳ تا ۵ ثانیه (یا بیشتر) بر این بخش تمرکز کنید.
  3. تمرکزتان را به همین شکل به کف پای راست، مچ پای راست، ساق، زانو، ران و لگن ببرید و سپس همین را با پای چپ تکرار کنید. از آنجا، از پایین کمر و شکم، بالای کمر و سینه و شانه‌ها به بالاتنه بروید. به هر جای بدن که درد و ناراحتی دارد با دقت بیشتری توجه کنید.
  4. پس از گذر از بخش‌های گوناگون بدن، با توجه به حسی که دارید، مدتی در سکوت و بی‌حرکت استراحت کنید. سپس اگر لازم بود چشم‌ها را آهسته باز کنید و بدن را کش بدهید.

تجسم

تجسم یا تصویرسازی هدایت‌شده گونه‌ای دیگر از مراقبهٔ سنتی است: صحنه‌ای را تصور می‌کنید که در آن آرامش دارید و آزادانه تنش و اضطراب را رها می‌کنید. هر محیطی را که برایتان آرام‌تر است برگزینید؛ خواه ساحلی گرمسیری باشد، خواه جایی که در کودکی دوست داشتید، یا جایی آرام و جنگلی.

می‌توانید تجسم را خودتان به‌تنهایی انجام دهید، یا با یک برنامه یا گوش دادن به فایل صوتی، تا تصویرها واقعی‌تر شوند. همچنین می‌توانید در سکوت تجسم کنید یا از چیزهای کمکی مانند موسیقی مرتبط و آرام‌بخش یا صداهایی مانند صدای موج‌های اقیانوس (اگر ساحل را برگزیده‌اید) کمک بگیرید.

تمرین تجسم

چشم‌ها را ببندید و مکان آرامتان را تصور کنید. تا می‌توانید آن را واقعی و روشن تصویر کنید؛ یعنی هر آنچه می‌بینید، می‌شنوید، می‌بویید، می‌چشید و حس می‌کنید. تنها به یک تصویر در ذهن بسنده نکنید؛ هر حس خوشایندی را به آن بیفزایید و تا جایی که می‌شود جزئیات حسی به آن اضافه کنید. تجسم چندوجهی بهترین اثر را دارد.

برای نمونه، اگر به اسکله‌ای در دریاچه‌ای آرام فکر می‌کنید، این‌ها می‌تواند کمک کند:

  • غروب آفتاب را در آب تماشا کنید.
  • آواز پرندگان را بشنوید.
  • بوی درختان کاج را حس کنید.
  • آب خنک را روی پاهای برهنه‌تان حس کنید.
  • هوای پاک و تمیز کنار آب را نفس بکشید.

همچنان که آهسته در این مکان با حس‌هایتان می‌گردید، از دور شدن نگرانی لذت ببرید. وقتی آماده شدید، چشم‌ها را آهسته باز کنید و به زمان حال برگردید. گاهی ممکن است در دست‌ها و پاهایتان احساس سنگینی کنید. جای نگرانی نیست؛ این‌ها واکنش‌های عادی بدن‌اند و به‌مرور برطرف می‌شوند.

ماساژ دادن خود

احتمالاً می‌دانید که ماساژ حرفه‌ای چقدر می‌تواند به کم شدن استرس، آرام شدن درد و کم شدن تنش عضله‌ها کمک کند. چیزی که شاید ندانید این است که با ماساژ دادن خودتان یا یکی از عزیزانتان، می‌توانید برخی از همین فایده‌ها را در خانه یا محل کار تجربه کنید.

بکوشید چند دقیقه وقت بگذارید و خودتان را ماساژ دهید؛ میان کارها، روی نیمکت در پایان روزی پرتحرک، یا روی تخت تا کمک کند پیش از خواب آرام شوید. برای آرامش بیشتر می‌توانید از روغن یا لوسیون خوش‌بو استفاده کنید، یا این کار را با ذهن‌آگاهی یا روش‌های تنفس عمیق همراه کنید.

البته برای این کار بهتر است کمی مطالعه و جست‌وجو کنید. ولی جای نگرانی نیست؛ کار سختی نیست.

مراقبهٔ ذهن‌آگاهی

ذهن‌آگاهی در سال‌های اخیر بسیار پرطرفدار شده است. ذهن‌آگاهی چیست؟ یعنی به جای نگرانی از آینده یا پرداختن به گذشته، تمرکزتان را به آنچه همین حالا می‌گذرد ببرید و بتوانید کاملاً در همین لحظه حاضر باشید.

مراقبه‌هایی که ذهن‌آگاهی را پرورش می‌دهند از دیرباز برای کم کردن استرس، اضطراب، افسردگی و دیگر احساس‌های منفی به کار رفته‌اند. برخی از این شیوه‌ها با تمرکز توجه بر یک کار تکراری، مانند تنفس یا چند واژهٔ تکراری، شما را به زمان حال می‌آورند. گونه‌های دیگر مراقبهٔ ذهن‌آگاهی تشویقتان می‌کنند که فکرها یا احساس‌های درونی را دنبال و سپس رها کنید. ذهن‌آگاهی را می‌توان در کارهایی مانند پیاده‌روی، ورزش یا غذا خوردن هم به کار برد.

به کار بردن ذهن‌آگاهی برای تمرکز بر زمان حال ممکن است ساده به نظر برسد، ولی برای بهره بردن از همهٔ فایده‌هایش تمرین لازم است. وقتی تازه تمرین را شروع می‌کنید، احتمالاً می‌بینید که تمرکز کردن بسیار دشوار است. ولی دلسرد نشوید. هر بار که تمرکزتان را به زمان حال برمی‌گردانید، عادت ذهنی تازه‌ای را تقویت می‌کنید که می‌تواند کمکتان کند از فکر شکست‌های گذشته یا استرس آینده رها شوید. یک برنامه یا فایل صوتی و موسیقی مرتبط می‌تواند توجهتان را متمرکز کند، به‌ویژه در آغاز کار.

یک مراقبهٔ پایه‌ای ذهن‌آگاهی

  1. جای آرامی پیدا کنید که کسی مزاحمتان نشود و حواستان پرت نشود.
  2. روی صندلی‌ای راحت و با پشت صاف بنشینید.
  3. چشم‌ها را ببندید و بر یک چیز تمرکز کنید؛ مانند تنفستان، حس جریان هوا در سوراخ‌های بینی یا دهان، یا حرکت شکم با تنفس. همچنین واژه‌ای پرمعنا پیدا کنید و در طول مراقبه تکرارش کنید.
  4. نگران حواس‌پرتی‌هایی که از ذهنتان می‌گذرد یا اینکه چقدر خوب پیش می‌روید نباشید. اگر فکرها در تمرین آرام‌سازی‌تان دخالت می‌کنند، با آن‌ها نجنگید؛ فقط بی هیچ داوری، آهسته توجهتان را به نقطهٔ تمرکز برگردانید.

حرکت موزون و ورزش ذهنی

شاید ورزش چندان آرام‌بخش به نظر نرسد، ولی ورزش ریتمیک، که شما را به جریان حرکت‌های تکراری می‌برد، می‌تواند پاسخ آرامش را پدید آورد. نمونه‌ها:

  • دویدن
  • پیاده‌روی
  • شنا کردن
  • رقصیدن
  • قایقرانی
  • کوه‌نوردی

برای بیشترین کاهش استرس، ذهن را هم با تمرین همراه کنید

مانند مراقبه، ورزش ذهنی هم یعنی کاملاً در همین لحظه حاضر باشید و به حس بدنتان در همین حال توجه کنید، نه به نگرانی‌ها و گرفتاری‌های روزمره. هنگام ورزش تمرکزتان را بر حس دست‌ها و پاها و شیوهٔ نفس کشیدن بگذارید.

برای نمونه، اگر راه می‌روید یا می‌دوید، به برخورد پاها با زمین، آهنگ نفس و حس باد بر صورت توجه کنید. اگر تمرین مقاومتی می‌کنید، بر هماهنگی تنفس با حرکت‌ها تمرکز کنید و به حس بدن هنگام بالا و پایین بردن وزنه توجه کنید. هر وقت هم ذهنتان به سراغ فکرهای دیگر رفت، تمرکزتان را آهسته به تنفس و حرکت برگردانید.

یوگا و تای‌چی

یوگا مجموعه‌ای از حالت‌های متحرک و ثابت است که با تنفس عمیق همراه است. یوگا افزون بر کم کردن اضطراب و استرس، می‌تواند انعطاف، قدرت، تعادل و استقامت را هم بهتر کند. چون تمرین نادرست یوگا ممکن است آسیب بزند، بهتر است آن را با شرکت در کلاس گروهی، گرفتن مربی خصوصی یا دست‌کم پیروی از آموزش‌های ویدئویی یاد بگیرید. وقتی اصول را یاد گرفتید، می‌توانید تنها یا با دیگران تمرین کنید و تمرین را به صلاح‌دید خودتان تنظیم کنید.

کدام نوع یوگا برای استرس بهتر است؟

هرچند تقریباً همهٔ کلاس‌های یوگا با حالت آرامش تمام می‌شوند، کلاس‌هایی که بر حرکت آهسته و یکنواخت، تنفس عمیق و کشش ملایم تأکید دارند، بهترین راه برای کم کردن استرس‌اند.

  • ساتیاناندا گونه‌ای یوگای سنتی است. حالت‌های ملایم، آرامش عمیق و مراقبه دارد و برای تازه‌کارها و نیز هر کسی که هدف اصلی‌اش کم کردن استرس است مناسب است.
  • یوگای هاتا هم روشی نسبتاً ملایم برای از بین بردن استرس است و برای تازه‌کارها مناسب است. راه دیگر این است که هنگام انتخاب کلاس یوگا دنبال برچسب‌هایی مانند «ملایم»، «تسکین استرس» یا «مبتدیان» باشید.
  • یوگای قدرتی، با حالت‌های سخت و تمرکز بر تناسب اندام، برای کسانی مناسب‌تر است که هم در پی جنب‌وجوش و هم در پی آرامش‌اند.

اگر مطمئن نیستید کلاس یوگای خاصی برای کم کردن استرس مناسب است، با یک مرکز یوگا تماس بگیرید و از آن‌ها کمک بخواهید.

تای‌چی

اگر در پارک گروهی را دیده‌اید که آهسته و هماهنگ حرکت می‌کنند، به احتمال زیاد تای‌چی دیده‌اید. تای‌چی رشته‌ای از حرکت‌های آهسته و روان بدن است. با تمرکز ذهن بر حرکت‌ها و تنفس، توجهتان در زمان حال می‌ماند و به این ترتیب ذهن آرامش خاصی را تجربه می‌کند.

تای‌چی برای افراد در هر سن و با هر اندازه آمادگی جسمی، از جمله سالمندان و کسانی که پس از آسیب‌دیدگی رو به بهبودند، گزینه‌ای ایمن و کم‌ضربه است. مانند یوگا، بهتر است آن را در کلاس یا از مربی خصوصی یاد بگیرید. وقتی اصول را یاد گرفتید، می‌توانید تنها یا با دیگران تمرین کنید.

چند نکته برای شروع تمرین آرام‌سازی

یاد گرفتن اصول این روش‌های آرام‌سازی دشوار نیست، ولی برای کنترل واقعی استرس و از بین بردن آن، تمرین منظم لازم است. بکوشید روزانه دست‌کم ۱۰ تا ۲۰ دقیقه را به تمرین آرام‌سازی بدهید.

  • وقت معین در برنامهٔ روزانه: در برنامهٔ روزانه‌تان وقتی برای این کار بگذارید. اگر می‌شود، روزی یک یا دو بار زمان معینی را تعیین کنید. اگر برنامه‌تان از پیش پر است، بکوشید هنگام سفر با اتوبوس یا قطار مراقبه کنید، یا وقت ناهار کمی یوگا یا تای‌چی انجام دهید.
  • برنامه‌های گوشی و وسایل کمکی: از برنامه‌های گوشی هوشمند و وسایل کمکی دیگر استفاده کنید. تقریباً همه می‌دانیم که برنامه‌های گوشی هوشمند یا فایل‌های صوتی می‌توانند در راهنمایی ما برای یاد گرفتن روش‌های گوناگون آرام‌سازی، ساختن روالی منظم و پیگیری پیشرفت سودمند باشند.
  • فراز و نشیب: انتظار فراز و نشیب داشته باشید. گاهی ممکن است زمان زیادی ببرد تا از نتیجهٔ کامل روش‌های آرام‌سازی مانند مراقبه بهره‌مند شوید. هرچه بیشتر به آن پایبند بمانید، نتیجه زودتر به دست می‌آید. اگر چند روز یا حتی چند هفته از تمرین جا ماندید، ناامید نشوید. فقط دوباره شروع کنید و کم‌کم به روال پیشین برگردید.