اگر پدر، مادر یا عزیز سالمندتان ناگهان گیج شده است، این را جدی بگیرید. پزشکان این حالت را دلیریوم (Delirium) یا «حالت گیجی حاد» می‌نامند و در زبان مردم بیشتر «هذیان» گفته می‌شود. دلیریوم بیشتر وقت‌ها از یک بیماری جسمی یا روانی پیدا می‌شود، مثل عفونت یا اثر یک دارو، و معمولاً موقت و برگشت‌پذیر است.

گیجی ناگهانی به کمک فوری پزشکی نیاز دارد. باید همان موقع به اورژانس بیمارستان بروید یا با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید. بسیاری از علت‌های گیجی ناگهانی هرچه زودتر به بررسی و درمان نیاز دارند و گاهی جان را تهدید می‌کنند. کسی که گیج شده است خودش رانندگی نکند؛ داروهایی را که مصرف می‌کند همراه ببرید.

دلیریوم چیست؟

دلیریوم گیجی شدید و ناگهانی است که از تغییر سریع در کار مغز پیدا می‌شود. فرد سردرگم است و نمی‌تواند روشن فکر کند یا چیزی را به یاد بیاورد. نشانه‌ها معمولاً ناگهان، در چند ساعت یا چند روز، آغاز می‌شوند و بیشتر وقت‌ها می‌آیند و می‌روند؛ مثلاً فرد بی‌حال است، بعد بی‌قرار می‌شود و دوباره بی‌حال.

دلیریوم سه گونه دارد:

  • کم‌تحرک: فرد فعال نیست و خواب‌آلود، خسته یا افسرده به نظر می‌رسد.
  • پرتحرک: فرد بی‌قرار یا آشفته است.
  • آمیخته: فرد میان این دو حالت رفت‌وبرگشت می‌کند.

واژهٔ «هذیان» در روان‌پزشکی معنای دیگری هم دارد: باور نادرستی که بر واقعیت استوار نیست. این مطلب دربارهٔ گیجی ناگهانی، یعنی دلیریوم، است.

چه نشانه‌هایی دارد؟

  • کم و زیاد شدن هوشیاری؛ معمولاً صبح هوشیارتر است و شب کمتر.
  • دشواری در تمرکز و توجه.
  • ندانستن اینکه کجاست یا چه زمانی است.
  • افت حافظه، به‌ویژه حافظهٔ کوتاه‌مدت.
  • فکر آشفته و حرف زدنی که معنا ندارد.
  • دیدن یا شنیدن چیزهایی که وجود ندارد (توهم) و باورهای نادرست.
  • تغییر خلق‌وخو، مانند خشم، بی‌قراری، افسردگی، زودرنجی یا شادی بیش از اندازه.
  • تغییر در حرکت؛ مثلاً کند شدن یا پرتحرکی.
  • به‌هم خوردن الگوی خواب و خواب‌آلودگی.
  • بی‌اختیاری ادرار.

اگر مطمئن نیستید، نامش، سنش و تاریخ امروز را از او بپرسید. اگر مطمئن نیست یا نمی‌تواند پاسخ بدهد، به احتمال زیاد به کمک پزشکی نیاز دارد.

دلیریوم با زوال عقل چه فرقی دارد؟

نشانه‌های این دو به هم شبیه است و جدا کردنشان گاهی سخت است. فرق‌هایشان این است:

  • دلیریوم ناگهان آغاز می‌شود و بیشتر، توجه و هوشیاری را به هم می‌زند. نشانه‌ها کم و زیاد می‌شوند و ممکن است چند ساعت تا چند هفته طول بکشند.
  • زوال عقل کم‌کم پیش می‌آید و معمولاً با فراموشی آغاز می‌شود. نشانه‌هایش مثل دلیریوم پیوسته عوض نمی‌شود و تقریباً هیچ‌وقت بهتر نمی‌شود.

یک نفر می‌تواند هر دو را با هم داشته باشد، و زوال عقل خودش از عامل‌های خطر دلیریوم است. پس اگر کسی که زوال عقل دارد ناگهان گیج‌تر شد، او هم به همان کمک فوری نیاز دارد.

چه چیزهایی باعث دلیریوم می‌شود؟

علت‌های گوناگونی دارد. رایج‌ترها این‌هاست:

  • عفونت، مانند عفونت ادراری، ذات‌الریه یا آنفلوآنزا. عفونت ادراری در سالمندان و در کسانی که زوال عقل دارند علت رایجی است.
  • برخی داروها، مانند داروهای درد و آرام‌بخش‌ها؛ چه به‌عنوان عارضهٔ دارو، چه با مصرف بیش از اندازه یا قطع کردن آن.
  • الکل یا مواد؛ چه مسمومیت با آن‌ها و چه ترکشان.
  • جراحی و بیهوشی.
  • کم‌آبی بدن و به‌هم خوردن املاح.
  • پایین افتادن قند خون در کسی که دیابت دارد.
  • سکتهٔ مغزی یا حملهٔ گذرای مغزی (سکتهٔ کوچک).
  • ضربه به سر.
  • کمبود شدید خواب.
  • مسمومیت، از جمله با گاز مونوکسید کربن؛ به‌ویژه اگر دیگران در خانه هم حالشان بد شده است.
  • حملهٔ شدید آسم یا مشکل دیگری در ریه یا قلب.
  • نارسایی کلیه یا کبد.
  • برخی تشنج‌های صرعی.

این‌ها خطر دلیریوم را بیشتر می‌کنند: سن بالا، زوال عقل، بستری بودن در بیمارستان (به‌ویژه بخش مراقبت‌های ویژه) یا زندگی در مرکز نگهداری، بیماری جدی یا چند بیماری با هم، عفونت، جراحی، و مصرف داروهایی که بر ذهن یا رفتار اثر می‌گذارند یا مقدار زیاد داروهای درد.

پزشک چه می‌کند؟

قدم اول پیدا کردن علت است. پزشک از نشانه‌ها و سابقه می‌پرسد، معاینه می‌کند و وضعیت ذهنی را می‌سنجد. ممکن است آزمایش خون و ادرار، عکس قفسهٔ سینه، نوار مغز یا تصویربرداری از سر بخواهد. گاهی لازم است فرد مدت کوتاهی در بیمارستان بماند.

درمان به علت بستگی دارد. پزشک ممکن است داروهایی را که گیجی را بدتر می‌کنند یا دیگر لازم نیستند عوض یا قطع کند. گاهی هم برای مهار پرخاشگری یا بی‌قراری شدید دارو لازم می‌شود.

دلیریوم بیشتر وقت‌ها حدود یک هفته طول می‌کشد، ولی ممکن است چند هفته و گاهی چند ماه بگذرد تا کار ذهن به حالت عادی برگردد. معمولاً انتظار بهبود کامل می‌رود، ولی به علت آن بستگی دارد.

همراه و مراقب چه کمکی می‌کند؟

تا رسیدن کمک پزشکی:

  • کنارش بمانید، بگویید شما که هستید و او کجاست، و پیوسته به او اطمینان بدهید.
  • با واژه‌های ساده و جمله‌های کوتاه حرف بزنید و پرسش‌های پشت سر هم نپرسید.
  • جلوی راه رفتنش را نگیرید، مگر اینکه در خطر باشد.
  • اگر می‌توانید، فهرست داروهایی را که مصرف می‌کند یادداشت کنید.

در روزهای درمان هم این کارها کمک می‌کند:

  • ساعت و تقویم را در دیدرس بگذارید.
  • اتاق را آرام و روشن نگه دارید و نور را طوری تنظیم کنید که روز و شب را تشخیص دهد.
  • اگر عینک یا سمعک دارد، مطمئن شوید از آن‌ها استفاده می‌کند.
  • بودن اعضای خانواده در کنارش کمک می‌کند.

آیا می‌شود از دلیریوم پیشگیری کرد؟

درمان بیماری‌هایی که دلیریوم می‌آورند ممکن است خطر آن را کم کند. در بیمارستان، پرهیز از داروهای آرام‌بخش، اتاق آرام و روشن و بودن خانواده در کنار بیمار به کم شدن خطر کمک می‌کند.