شاید به نظر برسد که برای از بین بردن کامل فشارهای عصبی، چه در محل کار و چه در خانه، کاری نمی‌شود کرد. اما برای مدیریت استرس، کم کردن یا برداشتن فشار اضافه و دوباره به دست گرفتن کنترل، قطعاً کارهایی هست.

مرد سالمند با کیسهٔ یخ روی پیشانی در گرما

چرا کنترل استرس مهم است؟

اگر با استرس زیاد زندگی می‌کنید، همهٔ سلامتتان را در خطر می‌گذارید. استرس به تعادل عاطفی و نیز سلامت جسمی شما آسیب می‌زند. توان ذهنتان را هم برای درست و روشن فکر کردن، کارِ مؤثر و لذت بردن از زندگی محدود می‌کند.

ممکن است به نظر برسد که برای استرس هیچ کاری نمی‌شود کرد: صورت‌حساب‌ها همچنان می‌رسند، وقت محدود است و مسئولیت‌های کار و خانواده طاقت‌فرساست. اما کنترل شما بسیار بیشتر از چیزی است که تصور می‌کنید.

مدیریت مؤثر استرس کمک می‌کند فشار روانیِ زندگی‌تان را بشکنید تا بتوانید شادتر، سالم‌تر و سازنده‌تر زندگی کنید. هدف نهایی آدم‌ها یک زندگی متعادل است: وقت مناسب برای کار، رابطه‌های خوب، آرامش و تفریح، و انعطاف بیشتر برای تحمل فشار و پاسخ دادن به چالش‌ها. اما مدیریت استرس یک نسخهٔ واحد ندارد.

برای همین مهم است که با آزمودن و آزمون‌وخطا دریابید چه چیزی برای شما بهتر است. نکته‌های زیر می‌تواند در این کار کمکتان کند.

سرچشمه‌های استرس را در زندگی‌تان بشناسید

مدیریت استرس با شناختن سرچشمه‌های استرس در زندگی شما آغاز می‌شود. این کار آن‌قدر که به نظر می‌رسد آسان نیست. شناختن عامل‌های بزرگ استرس، مانند عوض شدن شغل، جابه‌جایی یا طلاق، آسان است؛ ولی مشخص کردن سرچشمه‌های استرس مزمن (ماندگار) پیچیده‌تر است. خیلی راحت می‌شود ندید که فکرها، احساس‌ها و رفتارهای خودتان چطور بر استرس هرروزه‌تان اثر می‌گذارد.

بله، ممکن است بدانید که پیوسته نگران مهلت کارها هستید؛ ولی شاید آنچه استرس می‌آورد امروز و فردا کردنِ خودتان باشد، نه خواسته‌های واقعی کار.

برای شناختن سرچشمه‌های واقعی استرس، به عادت‌ها، نگرش و بهانه‌هایتان دقت کنید:

  • آیا استرس را موقتی می‌دانید («الان فقط یک میلیون کار روی دستم است»)، حتی اگر یادتان نمی‌آید آخرین بار کی نفسی کشیدید؟
  • آیا استرس را بخش جدانشدنیِ کار یا خانه‌تان می‌دانید («اینجا همیشه همه‌چیز دیوانه‌کننده است») یا بخشی از شخصیت خودتان («من انرژی عصبی زیادی دارم، همین است که هست»)؟
  • آیا استرستان را به گردن دیگران و رویدادهای بیرونی می‌اندازید، یا آن را کاملاً طبیعی و عادی می‌دانید؟

تا وقتی مسئولیت نقشی را که خودتان در پدید آمدن یا ماندن استرس دارید نپذیرید، سطح استرستان از کنترل شما بیرون می‌ماند.

یک دفترچهٔ استرس داشته باشید

دفترچهٔ کنترل استرس می‌تواند کمک کند عامل‌های همیشگی استرس در زندگی‌تان و شیوهٔ برخوردتان با آن‌ها را بشناسید. هر بار که استرس داشتید، آن را در دفترچه بنویسید؛ یا از یک حسگر استرس در گوشی‌تان استفاده کنید. با یادداشت روزانه می‌توانید الگوها و موضوع‌های مشترک را ببینید. می‌توانید در دفترچه بنویسید:

  • چه چیزی استرس آورد (اگر مطمئن نیستید، حدس بزنید).
  • از نظر جسمی و عاطفی چه حسی داشتید.
  • در پاسخ چه رفتاری کردید.
  • برای اینکه حالتان بهتر شود چه کردید.

برای استرس‌های قابل پیش‌بینی فهرستی آماده کنید

استرس واکنش خودکار دستگاه عصبی شماست، ولی برخی عامل‌های استرس در زمان‌هایی پیش می‌آیند که می‌شود پیش‌بینی‌شان کرد. این‌ها نمونه‌هایی است که معمولاً دشوارند:

  • رفت‌وآمد و به‌موقع رسیدن به محل کار.
  • دیدار با رئیس‌ها و آدم‌های مهم.
  • حضور در دورهمی‌های خانوادگی یا ادارهٔ آن‌ها.
  • فراهم کردن هزینه‌های ماهانه و مانند این‌ها.

وقتی به چنین عامل‌های قابل پیش‌بینی می‌رسید، می‌توانید وضعیت یا واکنش خودتان را هم پیش‌بینی کنید و به‌موقع تغییرش دهید. برای اینکه در این وقت‌ها بهتر تصمیم بگیرید، بهتر است پیش از این رویدادها برای هر کدام سناریوی خاصی در نظر بگیرید.

پس بهتر است از پیش فهرستی با این چهار مضمون آماده کنید: دوری، تغییر، سازگاری یا پذیرش. آنچه در ادامه می‌آید می‌تواند راهنمای خوبی برای این فهرست باشد.

از استرس‌های غیرضروری دوری کنید

دوری از وضعیت استرس‌زایی که حل کردنش وقت و انرژی می‌خواهد ممکن است سخت به نظر برسد، ولی شدنی است. با این کار می‌شود شمار عامل‌های استرس را در زندگی به‌شدت کم کرد. خودتان هم از نتیجه شگفت‌زده می‌شوید.

  • «نه» گفتن را یاد بگیرید. حد توانتان را بشناسید و به آن پایبند بمانید. چه در زندگی شخصی و چه در کار، پذیرفتنِ بیش از توان نسخهٔ مطمئنِ استرس است. میان «بایدها» و «نبایدها» فرق بگذارید و هر جا شد، «نه» گفتن را به پذیرفتنِ بیش از حد ترجیح دهید.
  • از کسانی که به شما استرس می‌دهند دوری کنید. اگر کسی پیوسته در زندگی‌تان استرس می‌آورد، زمانی را که با او می‌گذرانید محدود کنید یا رابطه را تمام کنید.
  • کنترل محیطتان را به دست بگیرید. اگر خبرها مضطربتان می‌کند، تلویزیون را خاموش کنید. اگر ترافیک عصبی‌تان می‌کند، مسیری درازتر ولی کم‌ماشین‌تر انتخاب کنید. اگر بازار رفتن برایتان ناخوشایند است، خریدهایتان را اینترنتی انجام دهید.
  • فهرست کارهایتان را کوتاه کنید. برنامه، مسئولیت‌ها و کارهای روزمره‌تان را بررسی کنید. اگر بیش از اندازه بار برداشته‌اید، کارهایی را که واقعاً ضروری نیستند به ته فهرست ببرید تا وقتی مناسب برسد، یا کاملاً حذفشان کنید.

شرایط را تغییر دهید

اگر نمی‌توانید از یک موقعیت استرس‌زا دوری کنید، بکوشید آن را تغییر دهید. این کار بیشترِ وقت‌ها یعنی تغییر دادن شیوهٔ ارتباط و رفتارتان در زندگی روزمره.

  • احساستان را پنهان نکنید؛ بگویید. اگر چیزی یا کسی آزارتان می‌دهد، قاطع باشید و نگرانی‌تان را روشن و محترمانه بگویید. اگر به وقتی برای مطالعه و شاید امتحان نیاز دارید و هم‌اتاقیِ خوش‌صحبتتان به خانه رسیده است، از همان اول بگویید که فقط پنج دقیقه برای گفت‌وگو فرصت دارید. اگر احساستان را نگویید، کینه پدید می‌آید و این خود یکی از دلیل‌های مهم استرس می‌شود.
  • آمادهٔ کنار آمدن باشید. وقتی از کسی می‌خواهید رفتارش را تغییر دهد، خودتان هم آمادهٔ همین کار باشید. اگر هر دو حاضر باشید دست‌کم کمی کوتاه بیایید، شانس خوبی برای پیدا کردن راه‌حلی دوطرفه دارید.
  • برنامه‌ای متعادل بسازید. بکوشید میان کار و خانواده، فعالیت‌های اجتماعی و کارهای تنهایی، و مسئولیت‌های روزمره و حل مشکل دیگران تعادل برقرار کنید.

با عامل استرس سازگار شوید

اگر نمی‌توانید عامل استرس را تغییر دهید، خودتان را تغییر دهید. با تغییر دادن انتظارها و نگرشتان به مشکل، می‌توانید خود را با شرایط استرس‌زا سازگار کنید و حس خوبتان را دوباره به دست بیاورید.

  • مشکل را از نو ببینید. بکوشید موقعیت‌های استرس‌زا را از دیدی مثبت‌تر ببینید. به‌جای آنکه در ترافیک به تخلف رو بیاورید، آن را فرصتی بدانید برای مکث و تازه کردن نیرو، گوش دادن به ایستگاه رادیویی دلخواهتان یا لذت بردن از تنهایی.
  • به هدف کلان و زمان آن توجه کنید. از وضعیت استرس‌زا چشم بپوشید. از خودتان بپرسید آیا زمان می‌تواند عاملی مؤثر در کم شدن این استرس باشد؟ اگر بله، آیا یک ماه بس است؟ یک سال؟ آیا تغییر در زمان واقعاً ارزش ناراحت شدن دارد؟ اگر پاسخ منفی است، وقت و انرژی‌تان را جای دیگری بگذارید.
  • معیارهایتان را تنظیم کنید. کمال‌گرایی سرچشمهٔ اصلی استرس است و البته می‌شود از آن دوری کرد. با کمال‌گرایی بیش از حد، خودتان را برای ناکامی آماده می‌کنید. برای خود و دیگران معیارهای معقول بگذارید و یاد بگیرید با «خوب و کافی» حال بهتری داشته باشید تا با «ایدئال».
  • سپاسگزاری را تمرین کنید. وقتی استرس انرژی‌تان را پایین می‌آورد، لحظه‌ای وقت بگذارید، به همهٔ چیزهایی که در زندگی دارید فکر کنید و شکرگزار باشید. این راهبرد ساده می‌تواند کمک کند همه‌چیز را در ذهنتان نگه دارید و مدیریت کنید.

آنچه را نمی‌توانید تغییر دهید بپذیرید

برخی سرچشمه‌های استرس گریزناپذیرند. از عامل‌هایی مانند مرگ یکی از عزیزان، یک بیماری جدی یا رکود اقتصادی نمی‌توانید پیشگیری کنید و نمی‌توانید تغییرشان دهید. در این موارد بهترین راه کنار آمدن با استرس، پذیرفتن چیزها همان‌گونه که هستند است. پذیرش ممکن است دشوار باشد، ولی در درازمدت آسان‌تر از ایستادن در برابر موقعیتی است که نمی‌توانید تغییرش دهید.

  • در پی کنترل آنچه کنترل‌شدنی نیست نباشید. بسیاری از چیزهای زندگی از کنترل ما بیرون است، به‌ویژه رفتار دیگران. به‌جای فشار آوردن بر آن‌ها، بر چیزهایی تمرکز کنید که می‌توانید کنترل کنید؛ مانند شیوه‌ای که برای واکنش به مشکل‌ها برمی‌گزینید.
  • چالش را فرصت ببینید. هنگام روبه‌رو شدن با چالش‌های بزرگ، بکوشید به آن‌ها چون فرصتی برای رشد شخصی نگاه کنید. اگر انتخاب‌های ضعیف خودتان وضعیت استرس‌زا را پدید آورده است، دربارهٔ آن‌ها فکر کنید و از اشتباه‌هایتان درس بگیرید.
  • بخشیدن را بیاموزید. این واقعیت را بپذیرید که در جهانی ناقص زندگی می‌کنیم و آدم‌ها اشتباه می‌کنند. عصبانیت و کینه را کنار بگذارید. با بخشیدن و ادامه دادن، خود را از انرژی منفی رها کنید.
  • احساستان را با کسی در میان بگذارید. گفتنِ آنچه از سر می‌گذرانید می‌تواند بسیار مفید باشد، حتی اگر برای تغییر وضعیت استرس‌زا کاری از دستتان برنیاید. با دوستی مطمئن حرف بزنید یا از یک درمانگر وقت بگیرید.

حرکت کنید

وقتی استرس دارید، ورزش و فعالیت احتمالاً آخرین کاری است که فکر می‌کنید وقتش باشد. اما فعالیت بدنی مسکّنی قوی برای استرس است. لازم نیست ورزشکار باشید یا ساعت‌ها در باشگاه بمانید تا فایده‌هایش را ببینید. با ورزش اندورفین آزاد می‌شود که حس خوبی به شما می‌دهد. ورزش همچنین می‌تواند حواستان را به‌شکلی ارزشمند از نگرانی‌های روزمره پرت کند.

بیشترین سود را از ورزش منظم روزانه، دست‌کم ۳۰ دقیقه یا بیشتر، می‌برید؛ ولی اشکالی ندارد که سطح تمرین را کم‌کم بالا ببرید. در طول یک روز حتی فعالیت‌های بسیار کوچک هم می‌توانند روی هم جمع شوند و مفید باشند. نخستین قدم این است که از جایتان بلند شوید و حرکت کنید.

چند راه آسان برای گنجاندن ورزش در برنامهٔ روزانه

  • موسیقی گوش کنید و کمی برقصید.
  • با حیوان خانگی‌تان به پیاده‌روی بروید.
  • برای خریدهای روزانه پیاده یا با دوچرخه بروید.
  • در خانه یا محل کار به‌جای آسانسور از پله استفاده کنید.
  • ماشینتان را در دورترین نقطه پارک کنید و بقیهٔ راه را پیاده بروید.
  • با یک همراه ورزش کنید و هنگام تمرین یکدیگر را تشویق کنید.
  • با بچه‌هایتان پینگ‌پنگ یا یک بازی ویدیوییِ همراه با تحرک یا فعالیت ذهنی بازی کنید.

ورزش موزون و آگاهانه

تقریباً هر نوع فعالیت بدنی می‌تواند به از بین بردن تنش و استرس کمک کند، ولی حرکت‌های موزون (رقص) به‌ویژه بسیار مؤثرند. می‌توانید به این گزینه‌ها فکر کنید:

  • پیاده‌روی
  • دویدن
  • شنا
  • رقص
  • دوچرخه‌سواری
  • تای‌چی
  • ایروبیک

هر کدام را که انتخاب می‌کنید، مطمئن شوید چیزی است که از آن لذت می‌برید؛ این‌طور احتمال اینکه به آن پایبند بمانید بیشتر است.

هنگام ورزش بکوشید آگاهانه به بدنتان و به حس‌های جسمی (و گاه عاطفی) که هنگام حرکت دارید توجه کنید. برای نمونه، نفس کشیدن را با حرکت‌هایتان هماهنگ‌تر کنید، یا اگر می‌توانید در هوای باز تمرین کنید و هوا یا نور خورشید را روی پوستتان حس کنید. افزودن این توجه آگاهانه (ذهن‌آگاهی) کمک می‌کند از چرخهٔ فکرهای منفی که بیشترِ وقت‌ها با فشار روانی همراه است بیرون بیایید.

با دیگران در ارتباط باشید

هیچ‌چیز آرامش‌بخش‌تر از گذراندن وقتی خوب با آدمی امین و شنوا نیست. در واقع، ارتباط رودررو آبشاری از هورمون‌ها را به راه می‌اندازد که واکنش «دفاع و جنگِ» بدن را خنثی می‌کند. یکی از مسکّن‌های طبیعی استرس طبیعت است که افزون بر آن کمک می‌کند افسردگی و اضطراب را از بین ببرید. پس راهی مناسب پیدا کنید و پیشنهاد دهید تا به‌طور منظم و حضوری با خانواده و دوستانتان در طبیعت در ارتباط باشید.

یادتان باشد: لازم نیست کسانی که با آن‌ها حرف می‌زنید بتوانند استرستان را برطرف کنند؛ فقط باید شنوندهٔ خوبی باشند. بکوشید این افراد از کسانی باشند که در چنین وقت‌هایی باری بر دوشتان نمی‌گذارند و سنگ صبور خوبی‌اند. با ساختن و نگه داشتن شبکه‌ای از دوستان نزدیک می‌توانید همواره تاب‌آوری‌تان را در برابر عامل‌های استرس زندگی بهتر کنید.

چند راه برای ساختن رابطه

  • در محل کار با یک همکار تماس بگیرید.
  • داوطلب شوید و به کس دیگری کمک کنید.
  • ناهار یا قهوه را با یک دوست بخورید.
  • از یکی از عزیزانتان بخواهید مرتب با شما در تماس باشد.
  • کسی را در رفتن به سینما یا کنسرت همراهی کنید.
  • با دوستی قدیمی تماس بگیرید یا با ایمیل برایش نامه بفرستید.
  • با یک دوست به پیاده‌روی بروید.
  • برای یک شام هفتگی برنامه بریزید.
  • با شرکت در یک کلاس یا عضویت در یک باشگاه با آدم‌های تازه آشنا شوید.
  • به یک روحانی، معلم یا مربی ورزشی اعتماد کنید.

برای تفریح و آرامش وقت بگذارید

فراتر از مسئولیت‌پذیری و نگرش مثبت، می‌توانید استرس زندگی‌تان را کم کنید و وقتتان را صرف خودتان کنید. آن‌قدر درگیر شلوغی زندگی نشوید که یادتان برود به نیازهای خودتان برسید. رسیدگی به خود یک ضرورت است، نه کاری اضافه. اگر به‌طور منظم برای تفریح و استراحت وقت بگذارید، فشارهای روانی زندگی را بهتر کنترل می‌کنید.

  • برای اوقات فراغت وقت کنار بگذارید. استراحت و آرامش را در برنامهٔ روزانه‌تان بگنجانید. نگذارید تعهدهای دیگر پا پیش بگذارند و وقت تفریحتان را بدزدند. این شمایید که باید از همهٔ مسئولیت‌ها فاصله بگیرید و دوباره نیرو بگیرید.
  • هر روز کاری بکنید که از آن لذت می‌برید. برای فعالیت‌های فراغتی که برایتان لذت‌بخش است وقت بگذارید.
  • شوخ‌طبعی‌تان را نگه دارید. این یعنی بتوانید به خودتان هم بخندید. خندیدن از چند راه به بدن کمک می‌کند با استرس مبارزه کند.
  • یک تمرین آرام‌سازی انجام دهید. روش‌های آرام‌سازی مانند یوگا، مراقبه و نفس عمیق، پاسخ آرامش بدن را فعال می‌کنند. با یاد گرفتن و تمرین این روش‌ها سطح استرستان پایین می‌آید و ذهن و بدنتان آرام و متمرکز می‌شود.

وقتتان را بهتر مدیریت کنید

مدیریت ضعیف وقت می‌تواند استرس زیادی بیاورد. وقتی بیش از حد می‌دوید، آرام و متمرکز ماندن سخت است. افزون بر این، وسوسه می‌شوید همهٔ کارهای درستی را که باید برای کنترل استرس انجام دهید، مانند معاشرت و خواب کافی، کنار بگذارید یا کم کنید.

با رعایت این نکته‌ها می‌توانید وقتتان را مدیریت کنید تا به تعادلی سالم میان زندگی و کار برسید.

  • بیش از حد تعهد ندهید. کارها را پشت‌سرهم برنامه‌ریزی نکنید و نکوشید کارهای زیادی را در یک روز جا بدهید. بیشترِ وقت‌ها، زمانی را که کارها می‌برند دست‌کم می‌گیریم.
  • کارها را اولویت‌بندی کنید. از کارهایی که باید انجام دهید فهرستی بنویسید و به ترتیب اهمیت به آن‌ها برسید. اول کارهای پراولویت را انجام دهید. اگر کاری ناخوشایند یا استرس‌زا دارید، آن را زودتر تمام کنید. در نتیجه بقیهٔ روزتان خوشایندتر می‌شود.
  • کارهای بزرگ را به گام‌های کوچک تقسیم کنید. اگر یک کار بزرگ طاقت‌فرسا به نظر می‌رسد، برنامه‌ای گام‌به‌گام بریزید. به‌جای آنکه همه را یک‌باره انجام دهید، هر بار بر یک گامِ شدنی تمرکز کنید.
  • مسئولیت را به دیگران بسپارید. لازم نیست همه‌چیز را خودتان انجام دهید؛ چه در خانه، چه در مدرسه و چه در محل کار. اگر دیگران از پس کاری برمی‌آیند، چرا نگذارید انجامش دهند؟ میل به کنترل یا زیر نظر داشتنِ هر قدم کوچک را رها کنید. در همین روند، استرس غیرضروری را هم رها می‌کنید.

با شیوهٔ زندگی سالم تعادلتان را نگه دارید

جز ورزش منظم، انتخاب‌های دیگری هم در شیوهٔ زندگی سالم هست که می‌توانند مقاومتتان را در برابر استرس بیشتر کنند.

  • برنامهٔ غذایی سالم داشته باشید. بدنی که خوب تغذیه شده است برای کنار آمدن با استرس آمادگی بیشتری دارد؛ پس مراقب آنچه می‌خورید باشید. روزتان را با صبحانهٔ درست آغاز کنید و با وعده‌های مغذی و متعادل در طول روز، انرژی و ذهنتان را آماده نگه دارید.
  • کافئین و شکر را کم کنید. کافئین و شکرِ «زیاد» روحیه و انرژی را موقتاً از بین می‌برد. با کم کردن قهوه، نوشابه، شکلات و میان‌وعده‌های شیرین در برنامهٔ غذایی‌تان، آرامش بیشتری حس می‌کنید و بهتر می‌خوابید.
  • از الکل، سیگار و مواد مخدر دوری کنید. ممکن است فکر کنید با خوددرمانی با داروها، مصرف الکل یا کشیدن سیگار به‌راحتی از استرس فرار می‌کنید؛ ولی این‌جور تسکین، اگر هم باشد، بسیار موقتی است. از موضوع فرار نکنید و پنهانش نکنید. با مشکل‌ها روبه‌رو شوید و با ذهنی آگاه با آن‌ها برخورد کنید.
  • به اندازهٔ کافی بخوابید. خواب کافی برای کارکرد درست ذهن و نیز بدن شما ضروری است. خستگی استرستان را بیشتر می‌کند، چون ممکن است سبب شود غیرمنطقی فکر کنید.

یاد بگیرید در همان لحظه استرس را از بین ببرید

وقتی از رفت‌وآمد صبحگاهی ناراحتید، در جلسه‌ای پرتنش در محل کار گیر افتاده‌اید یا از بگومگو با همسرتان عصبانی هستید، وقت آن است که به راهی برای کنترل سطح استرستان فکر کنید. اینجاست که تسکین سریع استرس لازم می‌شود.

سریع‌ترین راه کم کردن استرس، نفس عمیق کشیدن و به‌کار گرفتن حواس است: آنچه می‌بینید، می‌شنوید، مزه می‌کنید و لمس می‌کنید، یا آنچه با یک حرکت آرام‌بخش به آن می‌رسید. برای نمونه، با نگاه کردن به عکسی که دوست دارید، بوییدن بویی خاص، گوش دادن به موسیقی دلخواه یا خاطره‌انگیز، چشیدن یک تکه آدامس یا در آغوش گرفتن یک حیوان خانگی می‌توانید به‌سرعت آرام شوید و تمرکزتان را نگه دارید.

البته همه به یک تجربهٔ حسی، یکسان پاسخ نمی‌دهند. کلید تسکین سریع استرس این است که بیازمایید و تجربه‌های حسیِ ویژه‌ای را که برای شما بهتر است کشف کنید.