حس عمقی حسی است که با آن حرکت و جای اندام‌های بدنتان را درک می‌کنید. همهٔ اندام‌های بدن حسگرهایی دارند که می‌توانند اطلاعات لازم را به مغز بفرستند. این حسگرها در عضله‌ها، تاندون‌ها و مفصل‌ها هستند. بخشی از این اطلاعات به حفظ تعادل بدن مربوط است. حسگرهای تعادل در گوش و گردن‌اند.

با بالا رفتن سن چه تغییری پیش می‌آید؟

سالمندی زمان تغییر سلول‌ها و اندام‌هاست. این تغییرها در دستگاه تعادل و حرکت رخ می‌دهد و هنگام فعالیت دشواری‌هایی پیش می‌آورد. برای همین حرکت کندتر و تعادل کمتر می‌شود. احتمال زمین خوردن هم بالا می‌رود؛ پس سالمندان بیشتر دچار حادثه می‌شوند، یا از ترس زمین خوردن گوشه‌گیر و منزوی می‌شوند. همهٔ این‌ها بر شیوهٔ زندگی اثر منفی دارد.

حس عمقی چطور کار می‌کند؟

حس عمقی دو گونه است:

  • خودآگاه (ادراکی)
  • ناخودآگاه (غیرادراکی)

دستگاه لابیرنتیِ گوش خودش گونه‌ای تخصصی از دستگاه حس عمقی است. دستگاه لابیرنتی همراه با دستگاه حس عمقی و بینایی در سه کارکرد با هم همکاری می‌کنند:

  • آگاهی از حرکت‌ها در وضعیت‌های گوناگون بدن در فضا
  • حفظ قامت
  • حفظ تعادل
  • ثبات چشم در فضا هنگام حرکت سر

این چهار کارکرد به انجام این کارها می‌انجامد:

  • درک حرکت‌ها
  • پدید آوردن الگوهای حرکتیِ لازم
  • پدید آوردن مهارت‌های حرکتی
  • کنترل حرکت‌های چشم

حس عمقی پیوسته مغز را بمباران می‌کند و اطلاعاتی را فراهم می‌آورد که برای سازگاری‌های جزئی در وضعیت بدن هنگام حرکت لازم است. در واقع دستگاه حس عمقی مسئول درک وضعیت مفصل‌ها در فضاست. گیرنده‌های این حس در پوست و مفصل‌ها هستند. مفصل‌های نزدیک به تنه، مانند لگن و شانه، بیش از مفصل‌های دیگر بازخورد حس عمقی به دستگاه عصبی مرکزی می‌فرستند.

نشانه‌های ضعف حس عمقی

  • زمین خوردن
  • پیچ خوردن پی‌درپی مچ پا
  • دشواری در پوشیدن لباس
  • برخورد دست و پا با اشیا و مانع‌ها

ضعف حس عمقی چه پیامدهایی دارد؟

  • کم‌تحرکی
  • افسردگی
  • خطرهای محیطی، مانند تصادف
  • زمین خوردن
  • آشفتگی
  • قطع ارتباط‌های اجتماعی
  • شکستگی استخوان دست و پا، به‌ویژه ران و مچ دست

درمان و توان‌بخشی

اگر لازم باشد، درمان دارویی یا کارهای توان‌بخشی مانند فیزیوتراپی یا کاردرمانی انجام می‌شود. در صورت نیاز، کفش مخصوص یا عصا هم طراحی و تجویز می‌شود.

چه بیماری‌هایی حس عمقی را ضعیف می‌کند؟

  • دیابت و فشار خون
  • ویروس‌ها و باکتری‌ها
  • عفونت گوش
  • سکته و آسیب مغزی یا تومور
  • وراثت
  • سیگار کشیدن
  • مواد مخدر و الکل
  • استرس
  • مصرف بعضی داروها

چند نکته برای تقویت حس عمقی

  • کنترل بیماری‌هایی که بر عصب‌های حسی اثر می‌گذارند
  • ورزش پیوسته
  • کنترل قند
  • مصرف نکردن سیگار و الکل
  • به کار گرفتن روش‌های توان‌بخشی حس عمقی
  • تمرین‌های تعادلی
  • ورزش‌های کششی
  • یوگا

چند تمرین برای تقویت حس عمقی

  • حرکت‌های آزاد دست و پا
  • ماساژ دست و پا
  • تمرین مجسمه: در حالت چهاردست‌وپا، دست و پای مخالف را بالا ببرید.
  • هل دادن و کشیدن وسایل
  • کف زدن و پا زدن
  • پرتاب کردن و گرفتن توپ
  • استفاده از تختهٔ تعادل و توپ تمرین
  • کشش مفصل‌ها و عضله‌ها

مانند همیشه، پیشنهاد ما برای ناراحتی‌هایی که پیش آمده، مراجعه به پزشکتان یا مشورت با اوست. ممکن است برخی از کارهای گفته‌شده برای کسانی که شرایط متفاوتی دارند مناسب نباشد.