توان به یاد آوردن چیزهای گوناگون با بالا رفتن سن از میان می‌رود. شاید روزی پژوهشگران بتوانند برای رویارویی با این روند از روشی ساده و غیردارویی بهره بگیرند.

رابرت راینهارت، عصب‌شناس شناختی در دانشگاه بوستون ماساچوست، و همکارانش پژوهشی انجام دادند که روز ۲۲ اوت ۲۰۲۲ میلادی در نشریهٔ «نیچر نوروساینس» (Nature Neuroscience) منتشر شد. آن‌ها نشان دادند که اگر در چند روز، پی‌درپی جریان الکتریکی ضعیف به مغز بزرگسالان بالای ۶۵ سال برسد، حافظه بهتر می‌شود و اثر این بهبود تا یک ماه می‌ماند.

مطالعه‌های پیشین نشان داده‌اند که حافظهٔ بلندمدت و حافظهٔ «مؤثر» یا کاربردی را سازوکارها و بخش‌هایی از مغز اداره می‌کنند. حافظهٔ کاربردی به مغز امکان می‌دهد اطلاعات را موقتاً نگه دارد. گروه پژوهشی با تکیه بر همین پژوهش‌ها نشان داد که تحریک قشر پیش‌مغزی پشتی‌جانبی (ناحیه‌ای نزدیک جلوی مغز) با جریان الکتریکیِ پرفرکانس می‌تواند حافظهٔ بلندمدت را بهتر کند. تحریک بخش پایینی لوب آهیانه (که بیشتر به پشت مغز نزدیک است) با جریان الکتریکیِ کم‌فرکانس هم حافظهٔ مؤثر یا کاربردی را تقویت کرد.

اینس ویولانته، عصب‌شناس در دانشگاه ساری در گیلدفورد بریتانیا، می‌گوید: «نتیجه‌های آن‌ها بسیار امیدوارکننده به نظر می‌رسد. آن‌ها واقعاً از دانشی که در این زمینه انباشته شده به‌درستی بهره گرفتند.»

آزمایش چطور انجام شد؟

گروه راینهارت از روشی غیرتهاجمی برای تحریک مغز بهره گرفت؛ یعنی روشی که به بریدن یا وارد کردن ابزار به بدن نیاز ندارد. نام این روش «تحریک با جریان متناوب از روی جمجمه» (tACS) است و جریان الکتریکی را از راه الکترودهایی که روی پوست سر می‌گذارند می‌رساند. آن‌ها با این روش مجموعه‌ای از آزمایش‌ها را روی ۱۵۰ نفرِ ۶۵ تا ۸۸ ساله انجام دادند.

شرکت‌کنندگان باید یک تکلیف حافظه را انجام می‌دادند: آزمایشگر فهرستی از ۲۰ واژه را با صدای بلند می‌خواند و از آن‌ها خواسته می‌شد واژه‌ها را به یاد بیاورند. این کار ۲۰ دقیقه طول می‌کشید و شرکت‌کنندگان در همهٔ این مدت تحریک الکتریکی می‌گرفتند.

چه نتیجه‌ای به دست آمد؟

این روال چهار روز پشت سر هم انجام شد. پس از آن، شرکت‌کنندگانی که قشر پیش‌مغزی پشتی‌جانبی‌شان با فرکانس بالا تحریک شده بود، واژه‌های آغاز فهرست را بهتر به یاد می‌آوردند. این‌گونه به یاد آوردن به حافظهٔ بلندمدت تکیه دارد. در برابر، تحریک بخش پایینی لوب آهیانه با فرکانس پایین باعث شد شرکت‌کنندگان واژه‌های بعدیِ فهرست را بهتر به یاد بیاورند. شاید خودتان هم حدس زده باشید که این بخش بیشتر به حافظهٔ مؤثر یا کاربردی مربوط است.

حافظهٔ شرکت‌کنندگان در این چهار روز بهتر شد و مهم‌تر اینکه این بهبود حتی یک ماه بعد هم ادامه داشت. کسانی که پیش از مطالعه پایین‌ترین کارکرد شناختیِ عمومی را داشتند، بیشترین بهبود حافظه را تجربه کردند.

دو کار حافظهٔ افراد را تقویت نکرد. یکی جابه‌جا کردن فرکانس‌ها و ناحیه‌های مغز بود؛ مثلاً تحریک پرفرکانسِ لوب آهیانه. دیگری دستور «وانمودی» بود؛ در این دستور جریان الکتریکی فقط کوتاه‌زمانی در آغاز و پایان کار داده می‌شود تا تنها حسِ تحریک به مغز تلقین شود.

پژوهشگران دیگر چه می‌گویند؟

سیمون هانسلیمار، عصب‌شناس شناختی در دانشگاه گلاسکو بریتانیا، می‌گوید: «این مقاله هم مرا تحت تأثیر قرار داد و هم شگفت‌زده‌ام کرد.» او می‌گوید خودش هم، مانند برخی دانشمندان دیگر، تردید داشته است که این روش بتواند در شناخت تغییر معناداری پدید آورد.

نویسندگان مطالعه به شکلی قانع‌کننده نشان داده‌اند که دستور کار آن‌ها با «پیشرفت‌های مداوم و کاملاً توانمند در حافظه» ارتباط دارد.

هانسلیمار می‌افزاید که چند عامل این مطالعه را بی‌همتا می‌کند. نخست اینکه پژوهشگران سیگنال‌های این تحریک را چند روز پشت سر هم داده‌اند، در حالی که مطالعه‌های پیشین معمولاً این کار را فقط در یک جلسه انجام می‌دادند. نکتهٔ مهم دیگر این است که آزمایش‌های تازه روی افراد بالای ۶۵ سال انجام شد. در بسیاری از پژوهش‌های همانند، آزمایش‌ها روی دانشجویان جوانی انجام شده بود که بیشترشان خودبه‌خود حافظهٔ خوبی دارند. به گفتهٔ او، همین عامل‌ها می‌توانند تا اندازه‌ای توضیح دهند که چرا نویسندگان به چنین نتیجه‌های چشمگیری رسیده‌اند.

او در پایان می‌گوید: «امیدواریم بتوانیم این کار را به شیوه‌های معناداری گسترش دهیم و دربارهٔ شیوهٔ کار مغز اطلاعات بیشتری به دست دهیم.»