با بالا رفتن سن، مغز هم تغییر میکند. این تغییرها میتواند افت کارکرد شناختی (توان فکر کردن، یاد گرفتن و به یاد آوردن) و تغییر در حافظه، توجه، تمرکز و حالتهای خلقی دیگر باشد. این تغییرها طبیعی است، ولی با برخی روشها و فعالیتها میتوان آنها را بهتر کرد.
مراقبت از سلامت عمومی در این سالها، مستقیم و غیرمستقیم، به کنترل و ادارهٔ تغییرهای مغز کمک میکند. این مراقبت کارهایی است مانند تغذیهٔ مناسب، ورزش منظم، کنترل استرس، خواب کافی، فعالیتهای اجتماعی و حفظ رابطههای معنادار با دیگران.
تغذیهٔ سالم یعنی خوردن مواد مغذیای مانند آنتیاکسیدانها، امگا ۳، ویتامینها، مواد معدنی و فیبر. چنین تغذیهای میتواند جریان خون به مغز و کارکرد مغز را بهتر کند، از خطر بیماریهای مغزی مانند آلزایمر بکاهد و حافظه را تقویت کند. ورزش منظم هم میتواند جریان خون به مغز را بیشتر کند و جلوی از میان رفتن سلولهای عصبی (نورونها) و افت کارکرد شناختی را بگیرد.
کنترل استرس و خواب کافی هم میتواند جلوی اثرهای منفی استرس بر کارکرد مغز را بگیرد و به بهتر شدن حافظه و تمرکز کمک کند. فعالیتهای اجتماعی و ارتباط با دیگران نیز حس پذیرفته شدن و پیوند با دیگران را تقویت میکند و جلوی بیشتر شدن خطر افسردگی و اضطراب را در این سالها میگیرد.
مراقبت از بیماریهای مزمن، مثل فشار خون بالا یا دیابت نوع ۲، هم به بهتر شدن کارکرد مغز کمک میکند. در کل، مراقبت از سلامت عمومی کیفیت زندگی را در این سالها بهتر میکند و کمک میکند تغییرهای مغز بهتر کنترل و اداره شود.
ذهن را به کار بگیرید
فعالیتهای ذهنیِ چالشبرانگیز، مانند حل معما، میتواند به کنترل و ادارهٔ تغییرهای مغز کمک کند. بخشهای گوناگون مغز هر کدام وظیفهٔ مشخصی دارند و با هم در ارتباطاند. وقتی این بخشها برای انجام کارهای گوناگون مغز با هم کار میکنند، شبکههای عصبی فعال میشود و ارتباط میان سلولهای عصبی بهتر میشود.
این فعالیتها چیزهایی است مانند خواندن، حل مسئله، یاد گرفتن مهارتهای تازه (مثل یاد گرفتن زبانهای تازه)، حل پازل، یا حتی استفاده از نرمافزارهای تمرین ذهن مثل بازیهای فکری. این فعالیتها بخشهای گوناگون مغز را تحریک میکند و کارکرد شناختی و حافظه را بهتر میکند.
فعالیت ذهنی منظم میتواند جلوی پیشرفت تغییرهای مغزیِ وابسته به سن را هم بگیرد و کم شدن کارکرد شناختی را عقب بیندازد. این فعالیتها به مغز کمک میکند بهتر کار کند.
فعالیت بدنی منظم داشته باشید
فعالیت بدنی منظم برای کنترل و ادارهٔ تغییرهای مغز بسیار مؤثر است. ورزشهای منظم، از جمله پیادهروی، شنا، دوچرخهسواری، تمرینهای مقاومتی و یوگا، میتواند جریان خون به مغز را بهتر کند.
با این کار اکسیژن و مواد مغذی بهتر به سلولهای مغز میرسد و جلوی کم شدن کارکرد شناختی گرفته میشود. فعالیت بدنی همچنین باعث میشود مغز «عاملهای رشد عصبی» بسازد که به نگهداری و بازسازی سلولهای عصبی کمک میکند. از سوی دیگر، ورزش منظم میتواند ساخته شدن عاملهای التهابی را در مغز کم کند و به کم شدن خطر بیماریهای مغزی مانند آلزایمر کمک کند.
برای نمونه، تحریک مغز با فعالیت بدنی منظم ساخته شدن مادهای به نام بیدیاناف (BDNF) را بیشتر میکند. این ماده میتواند پیامرسانی میان سلولهای عصبی را بهتر کند و جلوی تغییرهای مغزیِ وابسته به سن را بگیرد.
چه بخوریم؟
تغذیهٔ مناسب و گوناگون میتواند در کنترل و ادارهٔ تغییرهای مغز نقش مهمی داشته باشد. غذاهایی که از مواد مغذی سرشارند میتوانند به بهتر شدن کارکرد مغز و کم شدن خطر بیماریهای مغزی کمک کنند. این مواد مغذی چیزهایی است مانند آنتیاکسیدانها، امگا ۳، ویتامینها (مانند ویتامین سی و ویتامین ای)، مواد معدنی (مانند روی، سلنیوم و مس) و فیبر.
برای نمونه، میوهها و سبزیها آنتیاکسیدانهای قوی به بدن میرسانند که مغز را از آسیبهای اکسایشی حفظ میکنند. چربی امگا ۳ هم به کارکرد مغز و حافظه کمک میکند. این چربی در ماهی هست، از جمله ماهیهای چرب مانند قزلآلا یا ماهیهای روغنی.
خوراکیهایی که شاخص گلیسمی پایین دارند (مانند غلات کامل و سبوسدار) هم میتوانند به تعادل قند خون و کنترل نوسانهای قند کمک کنند؛ نوسانهایی که بر کارکرد مغز اثر دارد. در کل، تغذیهٔ مناسب و گوناگون میتواند به بهتر شدن جریان خون به مغز، بالا رفتن سلامت دستگاه عصبی و پیشگیری از تغییرهای مغزیِ وابسته به سن، از جمله کم شدن حافظه و افت کارکرد شناختی، کمک کند.
خواب کافی چه کمکی میکند؟
خواب کافی، بهموقع و باکیفیت برای کنترل و ادارهٔ تغییرهای مغز بسیار مهم است. مغز هنگام خواب فرصت دارد کارهای لازم برای بازسازی و تقویت خود را انجام دهد. بدن هنگام خواب فرصت دارد سلولهای عصبی را بازسازی کند و ارتباط میان آنها را بهتر کند.
خواب کافی به مغز امکان میدهد کار پاکسازی را هم انجام دهد و مواد زیانآور را از خود بیرون کند؛ کاری که به آن «جاروبرقی مغز» میگویند. اگر کسی پیوسته از خواب کافی محروم باشد، این میتواند به ناراحتیهایی در مغز بینجامد؛ مانند افت توجه، اختلال حافظه، ضعیف شدن کارکرد شناختی و بیشتر شدن خطر بیماریهای مغزی مثل آلزایمر.
پس خواب کافی با سلامت مغز و کارکرد شناختی رابطهٔ مستقیم دارد. بهتر کردن عادتهای خواب، منظم خوابیدن و اطمینان از اینکه به اندازهٔ کافی میخوابید، بهعنوان بخشی از شیوهٔ زندگی سالم، میتواند کمک کند تغییرهای مغز بهتر کنترل و اداره شود.
استرس را کنترل کنید
کنترل مؤثر استرس میتواند به کنترل و ادارهٔ تغییرهای مغز کمک کند. استرس مزمن (استرسی که مدت درازی میماند) میتواند بر کارکرد مغز اثرهای منفی جدی بگذارد و کارکرد شناختی و حافظه را کم کند. با کنترل و کم کردن استرس، مغز میتواند بهتر کار کند و اطلاعات را بهتر به یاد بیاورد.
برای کنترل استرس روشهای گوناگونی هست؛ از جمله مراقبه، تمرینهای تنفس عمیق، یوگا و ورزش منظم. این تمرینها میتوانند هورمونهای استرس مانند کورتیزول را کم کنند و به بهتر شدن کارکرد مغز کمک کنند. فعالیتهای لذتبخش هم میتوانند به آرام شدن استرس کمک کنند؛ مانند فعالیتهای اجتماعی و ارتباط با دیگران، تند راه رفتن، گوش دادن به موسیقی یا تماشای فیلمهای دلخواه. با کم شدن استرس، احساسهای منفی مانند اضطراب و افسردگی هم کم میشود و این میتواند به بهتر شدن کارکرد مغز و کنترل بهتر تغییرهای آن کمک کند.
با دیگران در ارتباط بمانید
فعالیتهای اجتماعی و حفظ رابطه با دیگران برای کنترل و ادارهٔ تغییرهای مغز بسیار مؤثر است. ارتباط اجتماعیِ فعال میتواند به مغز انرژی و انگیزهٔ بیشتری بدهد و فعالیتهای عصبی را تحریک کند، و کارکرد مغز را بهتر میکند.
این ارتباطها میتوانند جلوی بیشتر شدن خطر اختلالهایی مانند افسردگی و اضطراب را بگیرند. فعالیتهای اجتماعی همچنین میتوانند مغز را فعال نگه دارند و جلوی تغییرهای منفی مغز را که با بالا رفتن سن پیش میآید بگیرند.
داشتن رابطههای معنادار و حفظ ارتباط با خانواده، دوستان و آدمهای گوناگون جامعه میتواند حس پذیرفته شدن و پیوند درونی را تقویت کند و به کارکرد مغز و روان کمک کند. در کل، فعالیتهای اجتماعی، حفظ رابطهها و دیدار با دوستان نهتنها کیفیت زندگی را در این سالها بالا میبرد، بلکه میتواند کمک کند تغییرهای مغز بهتر کنترل و اداره شود.
همهٔ اینها در کنار هم
در کل، ترکیبی از فعالیت ذهنی و بدنی، تغذیهٔ سالم، استراحت مناسب، کنترل استرس، حفظ ارتباط با دیگران و مراقبت از بیماریهای مزمن، مثل فشار خون بالا یا دیابت نوع ۲، میتواند به کم شدن اثرهای منفی بالا رفتن سن بر مغز کمک کند و کیفیت کارکرد مغز را بالا ببرد.
این راهها، همراه با مشورت با پزشک عمومی یا متخصص مغز و اعصاب، میتواند کمک کند تغییرهای مغز در کمترین اندازه بماند و مغز بهتر کار کند.
