تغییرهای مغز در سالمندی از عوامل گوناگونی اثر میپذیرد: عوامل زیستی و ژنتیکی، روند طبیعی بالا رفتن سن بدن، عوامل محیطی مانند تغذیه و استرس، بیماریهای مزمن مثل دیابت و آلزایمر، فعالیتهای ذهنی و بدنی، و عوامل روانشناختی.
این عوامل با هم اثر میگذارند و میتوانند به کم شدن حافظه، توجه و دیگر کارکردهای شناختی (تواناییهای ذهنی) در سالمندی بینجامند. شناختن عواملی که این تغییرها را پدید میآورند، میتواند به راههای مناسبی برسد برای پیشگیری از اثر منفی این تغییرها بر کارکرد مغز، یا کم کردن آن. برخی از تغییرهای اصلی مغز در سالمندی در ادامه آمده است.
کم شدن حجم مغز
کم شدن حجم مغز یکی از تغییرهای اصلی سالمندی است و بهطور طبیعی پیش میآید. این کم شدن حجم معمولاً به دلیل کم شدن شمار سلولهای عصبی و فرایندهای وابسته به بالا رفتن سنِ مغز است. جز این، فرایندهایی مانند کم شدن حجم میلین (Myelin)، کم شدن تراکم سلولهای عصبی، و تغییر در ساختار سلولهای عصبی (نورونها) و ارتباط میان آنها هم میتواند نقش داشته باشد.
میلین لایهای از پوشش عصب است که اغلب آن را عایق عصب میدانند. کار میلین این است که اطلاعاتی را که از راه عصبها به مغز یا از مغز به بدن میرود، با سرعت بیشتری برساند. کم شدن حجم میلین یعنی کم شدن مقدار یا کیفیت میلینِ دور عصبها. این میتواند دلیلهای گوناگونی داشته باشد؛ از جمله بالا رفتن سن، بیماریهای عصبی، عوامل محیطی مانند مصرف زیانبار مواد مخدر، مسمومیتهای شیمیایی یا عوامل ژنتیکی.
کم شدن حجم میلین میتواند سرعت و کارایی انتقال اطلاعات در عصبها را کم کند. این میتواند مستقیم بر کارکرد عصبی، حافظه، توجه و دیگر کارکردهای شناختی اثر بگذارد. از بیماریهایی که با کم شدن میلین ارتباط دارند، میتوان مالتیپل اسکلروزیس (اماس) را نام برد. کم شدن حجم مغز ممکن است کارکردهای شناختی مثل حافظه، توجه و پردازش اطلاعات را کم کند.
رویهمرفته، اینها تغییرهای معمولِ روند بالا رفتن سن مغز است که با فعالیتهای ذهنی و بدنی و شیوهٔ زندگی سالم میتواند کمتر شود یا به تأخیر بیفتد. ولی در برخی افراد میتواند به شکلی نامطلوب پیش برود و به اختلالهای شناختی بینجامد.
کم شدن سلولهای عصبی
در سالمندی، کم شدن سلولهای عصبی (نورونها) یکی از تغییرهای اصلی در ساختار مغز است. این کم شدن ممکن است دلیلهای گوناگونی داشته باشد؛ از جمله روند طبیعی بالا رفتن سن بدن، فشارها و استرسهای زندگی، بیماریهای مزمن و فعالیتهای نامناسب زندگی. با بالا رفتن سن، شمار سلولهای عصبی میتواند کم شود. جز این، ارتباط میان سلولهای عصبی هم ممکن است ضعیف شود.
این کم شدن معمولاً در ناحیههای گوناگون مغز پیش میآید و میتواند به افت کارکرد شناختی و اختلال در حافظه، توجه و دیگر فرایندهای شناختی بینجامد. کم شدن سلولهای عصبی همچنین میتواند حجم مغز را کم کند و کارکرد آن را پایین بیاورد. این تغییرها را معمولاً میشود با فعالیتهای ذهنی و بدنی و تغذیهٔ مناسب مدیریت و کنترل کرد. ولی در برخی افراد میتواند به شکلی نامطلوب پیش برود و به اختلالهای شناختی بینجامد.
تغییر در شبکههای عصبی
در سالمندی، تغییر در شبکههای عصبی مغز اغلب کمکم و با گذشت زمان پیش میآید و میتواند به تغییرهایی در کارکرد مغز و دیگر فرایندهای شناختی بینجامد. این تغییرها اینهاست: کم شدن شمار اتصالهای میان سلولهای عصبی (سیناپسها)، کم شدن کارایی شبکههای عصبی و تغییر در فعالیت سلولهای عصبی.
با بالا رفتن سن، اتصالهای میان سلولهای عصبی ممکن است کم شود و این میتواند سرعت پردازش اطلاعات و توان یادگیری و حافظه را کم کند. شبکههای عصبی همچنین ممکن است الگوهای فعالیت سلولهای عصبی را تغییر دهند که میتواند به افت کارکرد شناختی بینجامد. تغییر در شبکههای عصبی ممکن است به دلیل کم شدن شمار سلولهای عصبی و تغییر در مقدار مواد شیمیایی عصبی، مانند نوروترانسمیترها، پیش بیاید.
تغییر در شبکههای عصبی ممکن است سرعت پردازش اطلاعات، توان حل مسئله و توجه به جزئیات تجربهها را کم کند.
کم شدن تولید مواد شیمیایی مغز
در سالمندی، کم شدن تولید مواد شیمیایی مغز معمولاً به دلیل فرایندهای طبیعی کارکرد بدن (فیزیولوژیک) و تغییر در ساختار مغز پیش میآید. این تغییرها اینهاست: کم شدن فعالیت سلولهای عصبی، کم شدن تولید و آزاد شدن نوروترانسمیترها، و تغییر در دستگاههای عصبیای که با تنظیم هورمونها و مواد شیمیایی مغز سروکار دارند. برای نمونه، در سالمندی ممکن است تولید موادی مانند دوپامین، سروتونین و نوراپینفرین کم شود. این مواد شیمیایی در تنظیم خلق و هیجان، حافظه و توجه نقش دارند.
جز این، کم شدن تولید مواد شیمیایی مغز ممکن است به دلیل کم شدن کارکرد سامانههای سلولهای عصبی و اختلال در فرایندهای سوختوساز مغز باشد. این تغییرها ممکن است به کم شدن کارکرد شناختی، بیشتر شدن خطر بیماریهای عصبی مانند آلزایمر، و اختلالهای عاطفی و روانی بینجامد.
برای این تغییرها چه راههایی هست؟
این تغییرها بر کارکرد شناختی و رفتاری در سالمندی اثر میگذارد. این وضع ممکن است به راههایی درخور نیاز داشته باشد، مانند تمرینهای شناختی، فعالیت بدنی منظم و شیوهٔ زندگی سالم، تا از افت کارکرد شناختی جلوگیری شود یا این افت کمتر شود.
