سالمندی پدیده‌ای جهانی و ملی است و با تغییرهای جسمی و کم شدن برخی توانایی‌ها همراه است. مناسب‌سازی و رعایت برخی استانداردها می‌تواند کیفیت زندگی را بهتر کند و از این کم شدن توانایی‌ها بکاهد. یکی از این استانداردها رعایت قاعده‌های ارگونومی است.

زنی در حال مطالعه روی مبل طراحی‌شدهٔ ارگونومیک

ارگونومی چیست؟

ارگونومی (به یونانی: Ergonomie) یعنی دانش به‌کار بستن آگاهی‌های علمی در طراحی محیط کار و زندگی. ارگونومی ظرفیت‌ها و توانایی‌های انسان را بررسی می‌کند و سپس آنچه را به دست آمده در طراحی شغل‌ها، محیط‌های کار و زندگی و وسایل موجود به کار می‌بندد.

دو اصطلاح «ارگونومی» و «عوامل انسانی» (Human Factors) را به یک معنا به کار می‌برند. واژهٔ ارگونومی از دو واژهٔ یونانی ساخته شده است: «ergon» به معنی کار و «nomoi» به معنی قانون‌های طبیعی. معنای آن دانش شناخت کار و رابطهٔ افراد با آن کار است.

انجمن بین‌المللی ارگونومی تعریفی فنی از آن داده است:

ارگونومی علم کشف و فهم تراکنش میان انسان و دیگر عناصر یک سیستم، و ارائهٔ نظریه، داده‌ها، اصول و روش‌هایی برای یک طراحی کارآمد به منظور بهینه‌سازی سلامت انسان و عملکرد کلی سیستم است.

ارگونومی همه‌جا هست؛ مسئله ارگونومیِ خوب یا ارگونومیِ بد است. ارگونومی نه‌تنها برای کسب‌وکار، بلکه برای کارکنانتان و برای سلامت هم سودمند است.

ارگونومی چه هدف‌هایی دارد؟

ارگونومی دو هدف دارد.

هدف اول بالا بردن کارایی و بازده کار و فعالیت‌های دیگر است. آسان‌تر شدن کاربرد، کم شدن خطا و بیشتر شدن بهره‌وری در این بخش می‌گنجد.

هدف دوم تقویت برخی ارزش‌های انسانیِ مطلوب است، از جمله:

  • بیشتر شدن ایمنی؛
  • کم شدن خستگی و تنش؛
  • بیشتر شدن راحتی؛
  • پذیرفته‌تر شدن نزد کاربر؛
  • بیشتر شدن رضایت شغلی؛
  • بهتر شدن کیفیت زندگی.

ارگونومی نامناسب چه آسیب‌هایی می‌زند؟

عامل‌های مکانیکی و ارگونومیکیِ نامناسب این آسیب‌ها و عارضه‌ها را در پی دارد:

  • آسیب‌های ناشی از حرکت‌های تکراری؛
  • آسیب‌های ناحیه‌ای اسکلتی‌ـ‌ماهیچه‌ای (استخوان و ماهیچه)؛
  • آسیب بافتی؛
  • آسیب اندام‌های بدن.

سالمندی و خطرهای خانه

سالمندیِ فرد از دید فردی، بهداشتی و پزشکی مطرح است. بنا به تعریف سازمان جهانی بهداشت، سالمندی گذشتن از مرز ۶۰ یا ۶۵ سالگی است. این دوره با تغییرهایی جسمی همراه است و کم شدن برخی توانایی‌ها را در بر دارد؛ مانند توان عضله‌ها، تعادل، بینایی و شنوایی، بویایی و چشایی، و یادگیری و خلق.

تقریباً هر جای خانه می‌تواند گونه‌ای خطر برای سالمند داشته باشد. توالت، پله‌ها، حمام، آشپزخانه، اتاق نشیمن و اتاق خواب، همه می‌توانند خطرناک باشند.

شایع‌ترین علت‌های حادثه برای سالمندان در خانه این‌هاست:

  • لغزندگی کف؛
  • ناهموار بودن کف؛
  • کمبود نور؛
  • کوچک بودن فضا.

نکته‌های کلی ارگونومی در بخش‌های مختلف خانه

  • نظم را رعایت کنید و از شلوغی بپرهیزید تا زمین نخورید.
  • به‌جای فرش و قالیچه‌های کوچک، یک فرش بزرگ یا کف‌پوش به کار ببرید.
  • اتاق‌ها در روز و شب نور مناسب و کافی داشته باشند. لامپ کم‌مصرف یا کلیدِ حسگردار سودمند است.
  • وسایل را طوری بچینید که در مسیر رفت‌وآمدتان نباشد.
  • سیم‌های برق و تلفن در مسیر رفت‌وآمد نباشد.
  • گوشی تلفن مدلی باشد که بتوانید با آن کار کنید (ترجیحاً با شماره‌گیری خودکار) و فهرستی از شماره‌تلفن‌های مهم در دسترستان باشد.
  • دمای اتاق ۲۱ درجهٔ سانتی‌گراد باشد.
  • بلندی تخت و صندلی حدود ۴۵ باشد تا برخاستن از حالت نشسته راحت باشد.
  • کف، به‌ویژه کف سرامیکی، خیس نباشد تا سر نخورید.

پله‌ها و حیاط

  • پله‌ها نور کافی و مناسب داشته باشند و کلید برق راه‌پله، هم در ابتدا و هم در انتهای مسیر، در دسترس باشد.
  • دستگیرهٔ کمکی راه‌پله در ارتفاع مناسب روی دیوار نصب شود.
  • ارتفاع و عرض پله‌ها مناسب و استاندارد باشد (ارتفاع ۱۸ و عرض پله ۳۰ سانتی‌متر).
  • اگر پله‌ها فرش دارد، فرش باید محکم چیده شده باشد و پارگی یا برآمدگی نداشته باشد.
  • دور پشت‌بام خانه‌هایی که در بهار و تابستان برای استراحت و خوابیدن از آن استفاده می‌شود، حصار مناسب (نرده یا دیوارکشی) کشیده شود.

آشپزخانه

  • در محیط و کف آشپزخانه نباید وسایل دست‌وپاگیر باشد.
  • کف آشپزخانه خیس نباشد.
  • دسترسی آسان به شیر فلکهٔ گاز همیشه فراهم باشد.
  • سماور و قوری در جای مناسب و دور از مسیر رفت‌وآمد باشد.
  • وسایل سنگین‌تر در طبقه‌های پایین‌تر باشد تا خطر افتادن چیزی روی شما کم شود.
  • چهارپایه‌ای مناسب و محکم برای بالا رفتن و برداشتن وسایل از کمد و طبقه‌های بالا در نظر گرفته شود.
  • نور کافی و چیدمان مناسب آشپزخانه در نظر گرفته شود تا دسترسی آسان باشد.

ارگونومی در حمام

یکی از نکته‌های درخور توجه در حمام کردن، در نظر گرفتن سالمندان است. در بسیاری از مطالعه‌ها سالمند را کسی می‌دانند که ۶۵ سال یا بیشتر دارد (کِلی و کرومِر، ۱۹۹۰: ۵۲۷). برای داشتن محیطی امن‌تر و پربارتر به طراحی ارگونومیکِ آینده‌نگر برای سالمندان نیاز داریم (دِوال و همکاران، ۲۰۱۵: ۲۱۵)؛ چون با بالا رفتن سطح رفاه و بهداشت، شمار سالمندان و درصد آنان در جامعه هم رو به افزایش است.

بر پایهٔ مطالعهٔ نورآزیزن و همکاران (۱۳۸۶: ۴۴-۵۰) و بازدید از خانه‌هایشان، مهم‌ترین و شایع‌ترین علت‌های حادثه برای سالمندان کوچک بودن فضا، ناهموار بودن کف، لغزندگی کف و کمبود نور شناخته شده است. از حمام هم، پس از پله‌ها و توالت، به‌عنوان سومین جای حادثه‌خیز خانه برای سالمندان نام برده شده است.

شایع‌ترین کاستی‌های ایمنی در حمام

  • نبود میله یا دستگیره؛
  • لغزندگی کف؛
  • دما؛
  • فضای حمام؛
  • تهویه؛
  • بلندی دستشویی؛
  • جای کلیدهای چراغ؛
  • بلندی کلیدهای چراغ؛
  • بلندی مخزن آب؛
  • دستگیرهٔ حمام برای سالمندان.

نکته‌های مهم ارگونومی در حمام

  • برای در از دستگیرهٔ مناسب استفاده کنید.
  • کف‌پوش غیرلغزنده و آج‌دار و دمپایی مخصوص به کار ببرید.
  • روی دیوارهای حمام، توالت و راهروهای منتهی به حمام میلهٔ کمکی نصب کنید تا نشستن و برخاستن آسان‌تر و ایمن‌تر شود.
  • هر ناهمواری کف را برطرف کنید.
  • نور کافی در حمام فراهم کنید.
  • دوش طوری طراحی شود که تنظیم دمای آب آسان‌تر باشد.

کفش ارگونومیک چه ویژگی‌هایی دارد؟

کفش‌ها مدل‌های گوناگونی دارند، هر مدل ویژگی خودش را دارد و در جاها و برای کارهای مختلف به کار می‌آید. کفش ارگونومیک یکی از این مدل‌هاست و ویژگی‌های خاص خود را دارد. یکی از راه‌های شناختن آن این است که وقتی کفش را می‌پوشید، فاصلهٔ بزرگ‌ترین انگشت پا تا نوک کفش دست‌کم نیم سانتی‌متر یا یک سانتی‌متر باشد. اگر چنین نبود، در خرید آن اندازه تجدیدنظر کنید.

ویژگی دیگر کفش ارگونومیک این است که هنگام پیاده‌روی، وقتی پا خم می‌شود، کفش هم همراه پا خم شود و پا راحت باشد.

اندازهٔ دو پای بعضی‌ها یکی نیست و یک پا از دیگری بزرگ‌تر است. در این حال، هنگام خرید کفش را به اندازهٔ پای بزرگ‌تر بردارید و اگر لازم شد برای پای کوچک‌تر از کفیِ تنگ‌کننده استفاده کنید.

رویهٔ کفش ارگونومیک ترکیبی مناسب از چرم و مواد دیگر است که بتواند رویه را همیشه خشک نگه دارد و تهویهٔ مناسبی فراهم کند تا پا در کفش عرق نکند. در این کفش‌ها قالب‌بندی خوب رعایت شده و بخش پنجه طوری طراحی شده است که انگشت‌های پا در آن راحت باشند و روی هم نیفتند.

در کل، کفش ارگونومیک کفشی است که در پیاده‌روی‌های طولانی در بخش‌های مختلف پا درد نمی‌آورد. کناره‌های پا هم هنگام پوشیدن کفش باید کاملاً راحت باشد و از دیواره‌های کفش فشار نبیند.

زیره

زیرهٔ کفش‌های ارگونومیکِ بازار دو گونه است: زیرهٔ پلی‌اورتان (پی‌یو) و زیرهٔ پلی‌وینیل‌کلراید (پی‌وی‌سی). زیره‌های پی‌یو سبک‌تر، راحت‌تر و انعطاف‌پذیرترند، در برابر سایش مقاوم‌ترند و دوام بیشتری دارند. با گذشت زمان اصطکاکشان اندکی کم می‌شود. سختی این زیره‌ها از لاستیک نیتریل کمتر است و به همین دلیل ضربه‌های فشاری را می‌گیرند.

این زیره‌ها توپر به نظر می‌رسند، هنگام خم کردن انعطاف بیشتری دارند و با فشار انگشت دست تو می‌روند. هنگام خرید کفش باید به این هم دقت کنید که کف زیره صاف نباشد؛ باید آج‌دار باشد تا لیز نخورید.

پنجه

از نظر قالب‌بندی، فضای پنجهٔ کفش باید طوری باشد که به انگشت‌های پا فشار نیاورد. کفش‌های پنجه‌تیز باعث می‌شوند انگشت‌های پا روی هم بیفتند. این کفش‌ها انگشت‌ها را زیر فشار می‌گذارند و از شکل می‌اندازند.

پاشنه

پاشنه معمولاً از چرم و لاستیک ساخته می‌شود؛ بخش بالایی از چرم است و کف آن از لاستیک نرم. برای کفش بانوان و کودکان معمولاً لاستیک سفت به کار می‌رود.

تنه

تنهٔ کفش ارگونومیک باید به‌راحتی در برابر فشارهایی که به آن می‌آید مقاومت کند و ساختار طبیعی پا را نگه دارد.

عصا، میز و صندلی و وسایل خانه

عصا

عصا باید محکم باشد، بلندی‌اش مناسب باشد و ته آن چسبنده باشد تا لیز نخورد. جای دست هم باید راحت باشد.

میز و صندلی

میز و صندلی کار در خانه باید استاندارد باشد؛ نه کوتاه باشد و نه بلند، و محکم باشد. اگر لازم بود از تابوره (چهارپایهٔ کوچک) استفاده کنید. میز و صندلی پذیرایی، افزون بر این‌ها، باید راحت هم باشد.

وسایل خانه

استانداردهای ارگونومی وسایل خانه بسیار گوناگون است. وسایل باید محکم باشند و دستگیرهٔ مناسب داشته باشند و اگر لازم است، متناسب با توان سالمند طراحی شده باشند.

توصیه‌های ارگونومیک برای زندگی سالم

  • ورزش: دست‌کم هفته‌ای ۳ بار ورزش کنید.
  • حرکت‌های کششی انجام دهید.
  • آب بنوشید.
  • محیط کار و زندگی را برای تغییرهای ارگونومیک ارزیابی کنید.
  • ابزار کار را ارزیابی کنید: ابزارهای ارگونومیک به شکل‌های گوناگون دوروبرتان هست. مداد، صندلی یا بیلچهٔ باغبانی، هر کدام ممکن است ارگونومیک ساخته شده باشد؛ آن‌ها را پیدا کنید و به کار ببرید.
  • اضطراب را کم کنید: به بیانی، هدف ارگونومی کم کردن اضطراب است.

نکته‌های کوچک ولی بسیار مهم

  • کیفی را که روی یک شانه می‌افتد هرگز پر و سنگین نکنید. اگر می‌شود یک کوله‌پشتی دوبنده تهیه کنید، هر دو بندش را روی شانه بیندازید و سنگینش نکنید.
  • پیوسته کفش پاشنه‌بلند نپوشید.
  • روی تشک مناسب بخوابید و هنگام خواب به پهلو یا به پشت بخوابید.
  • یک صندلی ارگونومیک تهیه کنید.
  • گوشی تلفن را میان شانه و گردن نگه ندارید.
  • صفحهٔ نمایش رایانه باید در زاویهٔ ۱۵ درجه باشد.
  • هر یک یا دو ساعت از پشت میز بلند شوید و در اتاق راه بروید.

چند توصیهٔ کاربردی

  • اگر با عصا یا صندلی چرخ‌دار در خانه حرکت می‌کنید، وسایل تزئینی و کاربردی باید طوری چیده شود که مسیر رفت‌وآمدتان همیشه باز باشد. متناسب بودن ارتفاع وسایل ثابت، مانند کابینت دیواری، اجاق گاز، کاسهٔ ظرف‌شویی و دستشویی، هم از کارهای ضروری خانه است؛ به‌ویژه برای کسی که روی صندلی چرخ‌دار می‌نشیند.
  • محیط زندگی سالمند باید در روز و شب نور کافی داشته باشد. خانه‌ای با پنجره‌های آفتاب‌گیر از ویژگی‌های لازم برای محل زندگی اوست؛ چون سالمندان به سبب وضع جسمی‌شان کمتر از دیگران از خانه بیرون می‌روند و در نتیجه باید ویتامین دیِ حاصل از نور خورشید از راه دیگری به بدنشان برسد.
  • کنار تخت چراغی بگذارید، یا کلیدی برای روشن و خاموش کردن چراغ اتاق در فاصلهٔ ۳۰ سانتی‌متری تخت به دیوار نصب کنید. با این کار لازم نیست برای روشن و خاموش کردن چراغ از تخت پایین بیایید و مسافتی را در تاریکی بروید.
  • میان کف‌پوش‌های سخت، سرامیک از خطرناک‌ترین‌ها برای محل زندگی سالمندان است؛ چون با ریختن تنها چند قطره آب روی آن، احتمال زمین خوردن هر کسی که پابرهنه باشد، به‌ویژه سالمندِ کم‌توان، بسیار زیاد است. پس همیشه توصیه می‌شود در چنین وضعی حتماً دمپایی با کف لاستیکی بپوشید.
  • اگر برای راه رفتن سلامت کافی ندارید یا سرگیجه تعادلتان را به هم می‌زند، در مسیرهایی که بیشتر رفت‌وآمد می‌کنید دستگیره‌های محکم به دیوار نصب کنید تا هنگام راه رفتن در آن مسیرها به حفظ تعادلتان کمک کنند.