سالمندی پرخطر (مخاطره‌آمیز) به وضعی می‌گویند که در آن سلامت جسم و روان سالمند با خطرهای بیشتری روبه‌رو می‌شود. دلیلش عامل‌هایی است مانند ضعف جسمی، بیماری‌های مزمن، انزوای اجتماعی، تنگنای اقتصادی، یا دسترسی نداشتن به مراقبت‌های بهداشتی و حمایت‌های اجتماعی. این وضع می‌تواند توان او را برای کارهای روزانه محدود کند و او را در برابر پایین آمدن کیفیت زندگی، افسردگی و از دست دادن استقلال آسیب‌پذیر کند.

سالمندی پرخطر به کارهای پیشگیرانه و حمایتی نیاز دارد تا این سالمندان بتوانند کیفیت زندگی‌شان را نگه دارند و با چالش‌های این دوران بهتر روبه‌رو شوند. در ادامه برخی از عامل‌ها و ویژگی‌های آن آمده است.

مرد سالمند نشسته روی مبل در حال گرفتن کمر دردناکش

عامل‌های جسمی

دو مرد سالمند در حال راه‌رفتن با واکر
سری فناورانهٔ شبکه‌ای که مغز درخشانش میان دو دست است

بیماری‌های مزمن

بیماری‌های مزمن مانند دیابت، فشار خون بالا، بیماری‌های قلبی و ورم مفصل (آرتریت) از عامل‌های مهم سالمندی پرخطرند و بر کیفیت زندگی و استقلال سالمند اثر چشمگیری دارند. این بیماری‌ها طولانی‌اند و باید پیوسته کنترل شوند. به همین دلیل می‌توانند توان جسمی را کم کنند، هزینهٔ درمان و مراقبت را بالا ببرند و وابستگی به دیگران را بیشتر کنند.

بیماری‌های مزمن اغلب با عارضه‌های دیگری هم همراه‌اند، مانند دشواری در حرکت، درد مزمن و اختلال‌های شناختی. این‌ها می‌توانند خطر افتادن و آسیب جسمی را بیشتر کنند و سلامت کلی سالمند را به خطر بیندازند. کنترل مؤثر بیماری‌های مزمن با پایش منظم پزشکی، رعایت برنامه‌های درمانی و در پیش گرفتن شیوهٔ زندگی سالم می‌تواند به بهتر شدن کیفیت زندگی سالمند و کم شدن خطرهای سالمندی کمک کند.

افتادن و شکستگی

افتادن و شکستگی از عامل‌های مهم و پرخطر در سالمندی است و می‌تواند به‌طور جدی بر سلامت و کیفیت زندگی سالمند اثر بگذارد. با بالا رفتن سن، تغییرهای بدن مانند کم شدن تراکم استخوان، ضعف عضله‌ها و کم شدن تعادل و هماهنگی بیشتر می‌شود. این تغییرها خطر افتادن و آسیب‌های ناشی از آن را بیشتر می‌کند.

شکستگی‌های ناشی از افتادن، به‌ویژه شکستگی لگن، می‌تواند به کم شدن شدید حرکت، درد مزمن، بستری شدن طولانی و حتی بیشتر شدن خطر مرگ بینجامد. این وضعیت‌ها فقط به سلامت جسم آسیب نمی‌زنند؛ ممکن است به از دست دادن استقلال، نیاز به مراقبت همیشگی و اثرهای منفی روانی مانند افسردگی و اضطراب هم بینجامند. پیشگیری از افتادن با تمرین‌های تقویتی، بهتر کردن تعادل و ایمن کردن محیط می‌تواند به کم شدن این خطرها کمک کند.

کم شدن بینایی و شنوایی

کم شدن کارکرد حس‌ها، از جمله بینایی و شنوایی، از عامل‌های مهم سالمندی پرخطر است و می‌تواند بر زندگی روزمره و استقلال سالمند اثر چشمگیری بگذارد. این کم شدن ممکن است ارتباط با دیگران را مختل کند و به انزوای اجتماعی و افسردگی بینجامد. بیماری‌های چشم مانند آب‌مروارید و تباهی لکهٔ زرد (دژنراسیون ماکولا) می‌توانند کارهای روزانه مانند رانندگی، خواندن و حتی شناختن چهره‌ها را دشوار کنند.

کم‌شنوایی هم ممکن است باعث دشواری در ارتباط، نفهمیدن گفت‌وگوها و حس جدا افتادن از محیط پیرامون شود. این‌ها افزون بر اثرهای روانی، می‌توانند خطر افتادن و تصادف را بیشتر کنند، چون ممکن است سالمند نتواند مانع‌ها یا هشدارهای صوتی را درست تشخیص دهد. استفاده از وسایل کمکی مانند عینک و سمعک و معاینهٔ منظم پزشکی می‌تواند به بهتر شدن کیفیت زندگی و کم شدن خطرهای ناشی از کم شدن کارکرد حس‌ها کمک کند.

عامل‌های روانی

پرستار و زن سالمند در حال خواندن کتاب با هم

افسردگی و اضطراب

افسردگی و اضطراب از عامل‌های روانی مهم در سالمندی پرخطرند و می‌توانند به‌طور جدی بر سلامت و کیفیت زندگی سالمند اثر بگذارند. این اختلال‌های روانی می‌توانند از عامل‌های گوناگونی ناشی شوند، مانند تنهایی، از دست دادن عزیزان، تغییرهای زندگی مثل بازنشستگی، و ناراحتی‌های جسمی و بیماری‌های مزمن. افسردگی در سالمندان ممکن است انگیزه، انرژی و علاقه به کارهای روزانه را کم کند و حتی خطر خودکشی را بیشتر کند.

اضطراب هم می‌تواند به نگرانی‌های پیوسته، بی‌قراری و بدخوابی بینجامد که خودش ناراحتی‌های جسمی را شدیدتر و توان انجام کارها را کمتر می‌کند. این حالت‌های روانی فقط بر سلامت روانی و عاطفی سالمند اثر نمی‌گذارند؛ می‌توانند بیماری‌های جسمی را هم شدیدتر کنند، ارتباط با دیگران را کم کنند و وابستگی به دیگران را بیشتر کنند. گرفتن حمایت روان‌شناختی، مشاوره و درمان مناسب می‌تواند به کنترل این اختلال‌ها و بهتر شدن کیفیت زندگی سالمند کمک کند.

عامل‌های اجتماعی

دو دست محافظ که زوج سالمند را در میان گرفته‌اند

تنهایی و انزوای اجتماعی

تنهایی و انزوای اجتماعی از عامل‌های کلیدی سالمندی پرخطرند و می‌توانند بر سلامت جسم و روان سالمند اثر منفی شدیدی بگذارند. این وضعیت‌ها اغلب به دلیل از دست دادن دوستان و اعضای خانواده، بازنشستگی و کم شدن فرصت‌های اجتماعی پیش می‌آیند و می‌توانند به حس شدید تنهایی، افسردگی و اضطراب بینجامند. انزوای اجتماعی افزون بر اثرهای روانی، می‌تواند فعالیت بدنی را کم کند و رفتارهای ناسالم را بیشتر کند، مانند خوراک نامناسب و پیگیری نکردن مراقبت‌های پزشکی.

نبود حمایت اجتماعی هم می‌تواند کنترل بیماری‌های مزمن را دشوارتر کند و خطر افتادن و آسیب جسمی را بیشتر کند. در مجموع، تنهایی و انزوای اجتماعی فقط کیفیت زندگی سالمند را پایین نمی‌آورند؛ می‌توانند به بیشتر شدن خطر مرگ هم بینجامند. فراهم کردن فرصت‌های اجتماعی، حمایت خانواده و جامعه، و شرکت در فعالیت‌های گروهی می‌تواند به کم شدن این خطرها کمک کند.

نبود حمایت اجتماعی

نبود حمایت اجتماعی می‌تواند به سالمندی پرخطر بینجامد، چون حمایت اجتماعی در حفظ سلامت جسم و روان سالمند نقش مهمی دارد. سالمند بدون حمایت کافی خانواده، دوستان و جامعه ممکن است در روبه‌رو شدن با دشواری‌های روزمره و کنترل بیماری‌های مزمن به دردسر جدی بیفتد. نبود حمایت اجتماعی می‌تواند به حس تنهایی، افسردگی و اضطراب بینجامد و دسترسی به خدمات بهداشتی و مراقبتی را هم محدود کند.

در نتیجه ممکن است سالمند نتواند به‌موقع به مراقبت پزشکی دست پیدا کند، یا در کارهای روزمره مانند تهیهٔ غذا، نظافت و مصرف داروها به دشواری بیفتد. این وضعیت‌ها فقط کیفیت زندگی سالمند را پایین نمی‌آورد؛ می‌تواند خطر افتادن، آسیب جسمی و حتی مرگ را هم بیشتر کند. فراهم کردن شبکه‌های حمایتی و برنامه‌های اجتماعی می‌تواند به بهتر شدن وضع سالمندان و کم شدن خطرهای ناشی از نبود حمایت اجتماعی کمک کند.

عامل‌های اقتصادی

تنگنای مالی

تنگنای مالی می‌تواند به‌طور جدی به سالمندی پرخطر بینجامد، چون بسیاری از سالمندان با کم شدن درآمد ثابت و بالا رفتن هزینه‌های زندگی روبه‌رو هستند. این وضع مالیِ محدود می‌تواند دسترسی آن‌ها را به مراقبت‌های بهداشتی، داروها و خدمات مراقبتی لازم محدود کند. نتیجه‌اش این است که بیماری‌های مزمن درست کنترل نمی‌شود و کیفیت زندگی پایین می‌آید. تنگنای مالی ممکن است باعث خوراک نامناسب، برنیامدن از پس هزینهٔ مسکن و انرژی و کم شدن دسترسی به فعالیت‌های اجتماعی و تفریحی هم بشود. همهٔ این‌ها می‌توانند به تنهایی و انزوای اجتماعی، افسردگی و اضطراب بینجامند.

در مجموع، فشار مالی می‌تواند به بیشتر شدن خطر افتادن، بیماری‌های جسمی و روانی و حتی مرگ در سالمندان بینجامد. حمایت مالی و خدمات اجتماعی مناسب می‌تواند به بهتر شدن وضع زندگی سالمندان و کم شدن خطرهای ناشی از تنگنای مالی کمک کند.

تأمین اجتماعی ناکافی

نبود بیمهٔ کافی و حمایت‌های اجتماعی می‌تواند باعث نگرانی اقتصادی و دسترسی نداشتن به مراقبت بهداشتی مناسب شود، چون بسیاری از سالمندان برای برآوردن نیازهای اساسی خود به این حمایت‌ها وابسته‌اند. تأمین اجتماعی ناکافی می‌تواند به این معنا باشد که درآمد برای هزینه‌های ضروری مانند مراقبت پزشکی، دارو، مسکن و خوراک کافی نیست.

این کمبود پول می‌تواند باعث شود سالمند نتواند به‌موقع به خدمات بهداشتی دست پیدا کند، بیماری‌های مزمنش را درست کنترل کند یا حتی نیازهای روزمره‌اش را برآورد. نبود تأمین اجتماعی مناسب می‌تواند به استرس مالی، افسردگی و اضطراب هم بینجامد که خودش ناراحتی‌های جسمی و روانی را شدیدتر می‌کند. در نتیجه، سالمندانی که تأمین اجتماعی کافی ندارند، بیشتر در معرض خطرهای جدی‌اند، مانند افتادن، بیماری‌های شدید و پایین آمدن کیفیت زندگی. ساختن و تقویت برنامه‌های تأمین اجتماعی می‌تواند به بهتر شدن وضع مالی و سلامت سالمندان و کم شدن خطرهای سالمندی کمک کند.

چهار راه برای کم کردن این خطرها

سالمندان در کلاس ورزشی با دمبل

فعالیت بدنی منظم

فعالیت بدنی منظم یکی از مؤثرترین راه‌ها برای کم کردن خطرهای سالمندی و بهتر کردن کیفیت زندگی سالمند است. ورزش‌های ملایم و منظم می‌توانند از بسیاری از بیماری‌های مرتبط با سالمندی، مانند بیماری‌های قلبی، دیابت، فشار خون بالا و پوکی استخوان، جلوگیری کنند یا پیشرفتشان را کند کنند. فعالیت بدنی به حفظ و بهتر شدن قدرت عضله‌ها، تعادل و انعطاف بدن هم کمک می‌کند و احتمال افتادن و شکستگی را کم می‌کند. این‌ها برای سالمندان اهمیت ویژه‌ای دارد، چون حادثه‌های ناشی از افتادن در این سن می‌تواند پیامدهای جدی داشته باشد.

ورزش منظم افزون بر فایده‌های جسمی، بر سلامت روان سالمند هم اثرهای مثبت زیادی دارد. فعالیت بدنی می‌تواند خلق‌وخو را بهتر کند، اضطراب و افسردگی را کم کند و حتی به تقویت حافظه و کم شدن افت شناختی کمک کند. ورزش گروهی هم می‌تواند حس تعلق و پیوند اجتماعی را در سالمند تقویت کند و از حس تنهایی و انزوا جلوگیری کند. در مجموع، فعالیت بدنی منظم می‌تواند ابزار ارزشمندی باشد برای کمک به سالمندان در کنترل خطرهای سالمندی و بیشتر شدن سلامت و استقلالشان.

زوج سالمند پشت میز غذای سالم و رنگارنگ

خوراک مناسب

خوراک مناسب از عامل‌های کلیدی در کم کردن خطرهای سالمندی و حفظ سلامت کلی سالمند است. با بالا رفتن سن، نیازهای غذایی بدن عوض می‌شود و ممکن است جذب مواد مغذی کم شود. پس بهتر است سالمند به برنامهٔ غذایی متعادل و گوناگونی توجه کند که ویتامین، مواد معدنی، پروتئین و فیبر کافی داشته باشد. خوردن خوراکی‌های سرشار از ویتامین دی و ویتامین سی، کلسیم و اسیدهای چرب امگا ۳ به حفظ سلامت استخوان‌ها، جلوگیری از پوکی استخوان و بهتر شدن دستگاه ایمنی کمک می‌کند. فیبرِ میوه‌ها، سبزی‌ها و غلات کامل هم به بهتر کار کردن دستگاه گوارش کمک می‌کند و از یبوست، که در سالمندان رایج است، جلوگیری می‌کند.

خوراک مناسب افزون بر فایده‌های جسمی، بر سلامت روان سالمند هم اثر مثبت دارد. خوردن آنتی‌اکسیدان‌ها و خوراکی‌هایی که به کار مغز کمک می‌کنند، می‌تواند از افت شناختی جلوگیری کند و خطر بیماری‌های مغزی مانند آلزایمر را کم کند. رعایت الگوی غذایی متعادل هم می‌تواند به تنظیم قند خون و کم شدن خطر دیابت کمک کند، که از بیماری‌های شایع سالمندی است. برنامهٔ غذایی سالم و متناسب با نیازهای خودِ سالمند، هم از بیماری‌ها جلوگیری می‌کند و هم به حفظ انرژی، بیشتر شدن حس نشاط و بهتر شدن کیفیت زندگی کمک می‌کند.

گروه متنوع سالمندان با دست‌های روی هم در طبیعت

حمایت اجتماعی

حمایت اجتماعی یکی دیگر از راه‌های مهم برای کم کردن خطرهای سالمندی و بالا بردن کیفیت زندگی سالمند است. شبکه‌های حمایتی، یعنی خانواده، دوستان، همسایه‌ها و خدمات اجتماعی، می‌توانند به سالمند کمک کنند با چالش‌های جسمی، روانی و عاطفی این دوران بهتر روبه‌رو شود. شبکهٔ حمایتی قوی حس تعلق و امنیت را در سالمند تقویت می‌کند و از تنهایی و انزوا جلوگیری می‌کند؛ تنهایی و انزوا از عامل‌هایی است که خطر افسردگی و افت سلامت روان را بیشتر می‌کند. ارتباط منظم با خانواده و دوستان و شرکت در فعالیت‌های اجتماعی و برنامه‌های گروهی هم به بیشتر شدن حس ارزشمندی و شادی سالمند کمک می‌کند.

حمایت اجتماعی در کنترل ناراحتی‌های جسمی سالمند هم نقش کلیدی دارد. سالمندانی که از حمایت اطرافیان برخوردارند، به مراقبت بهداشتی و پزشکی بیشتری دسترسی دارند و اگر بیمار شوند یا توان جسمی‌شان کم شود، می‌توانند روی کمک اطرافیان یا خدمات سازمان‌های اجتماعی حساب کنند. دسترسی به کمک‌های عملی مانند رفت‌وآمد، خرید مواد غذایی و انجام کارهای روزمره هم فشار و نگرانی‌های روزانهٔ سالمند را کم می‌کند و می‌گذارد استقلال بیشتری داشته باشد و کیفیت زندگی بهتری را تجربه کند.

خانهٔ کوچک با گوشی پزشکی

دسترسی به خدمات بهداشتی

دسترسی به خدمات بهداشتی مناسب از پایه‌های اصلی کم کردن خطرهای سالمندی است، چون به سالمند امکان می‌دهد مراقبت‌های پیشگیرانه و درمانی لازم را به‌موقع بگیرد. با بالا رفتن سن، خطر بیماری‌های مزمن مانند دیابت، فشار خون بالا، بیماری‌های قلبی و پوکی استخوان بیشتر می‌شود. خدمات بهداشتی و درمانی منظم و در دسترس، مانند معاینه‌های دوره‌ای، واکسیناسیون و غربالگری‌های پزشکی، کمک می‌کند این بیماری‌ها در مرحله‌های آغازین شناخته و کنترل شوند و از پیدایش یا پیشرفت عارضه‌های جدی‌تر جلوگیری می‌کند.

افزون بر مراقبت‌های جسمی، دسترسی به خدمات بهداشت روان هم در حمایت از سلامت روان سالمند نقش مهمی دارد. مشاورهٔ روان‌شناسی، حمایت عاطفی و جلسه‌های گروه‌درمانی می‌تواند از افسردگی، اضطراب و افت شناختی در سالمندان جلوگیری کند. آگاه کردن سالمندان از شیوه‌های زندگی سالم و دسترسی به امکاناتی مانند برنامه‌های غذایی و ورزشی مناسب هم می‌تواند کیفیت زندگی‌شان را بهتر کند. در مجموع، دسترسی به خدمات بهداشتی جامع و منظم هم خطرهای جسمی و روانی را در سالمندان کم می‌کند و هم به بیشتر شدن حس امنیت و آسایششان در این دوران کمک می‌کند.

این کار همکاری همه را می‌خواهد

سالمندی پرخطر به توجه ویژه نیاز دارد و با برنامه‌ریزی و خدمات مناسب می‌شود بسیاری از این خطرها را کم کرد. برنامه‌ریزی و فراهم کردن خدمات مناسب هم به تلاش و همکاری مشترک دولت، جامعه، خانواده‌ها و خودِ سالمندان نیاز دارد.