با گذشت زمان و رسیدن به سالمندی، بدن تغییرهایی آرام ولی اثرگذار می‌کند. یکی از مهم‌ترین آن‌ها کم شدن متابولیسم، یعنی همان سرعت سوخت‌وساز بدن، است. شاید برایتان آشنا باشد که با همان مقدار غذا وزنتان راحت‌تر بالا می‌رود، یا برای کارهای روزمره انرژی گذشته را ندارید. چرا این‌طور می‌شود؟ آیا می‌توان جلوی آن را گرفت؟ پاسخ این پرسش‌ها در خودِ سوخت‌وساز است.

سوخت‌وساز چیست؟

سوخت‌وساز (متابولیسم) مجموعه‌ای از فرایندهای شیمیایی است که بدن برای زنده ماندن انجام می‌دهد: تجزیهٔ غذا، تولید انرژی، ساختن و بازسازی سلول‌ها و دفع مواد زائد. سوخت‌وساز مثل شعلهٔ زندگی در بدن ماست؛ هرچه این شعله پرنورتر باشد، بدن فعال‌تر، قوی‌تر و شاداب‌تر خواهد بود.

با بالا رفتن سن چه تغییری در سوخت‌وساز پیش می‌آید؟

نمودار سادهٔ فرایند هضم و تولید انرژی در بدن

بدن در حالت استراحت انرژی کمتری مصرف می‌کند

با بالا رفتن سن، نرخ سوخت‌وساز پایه کم می‌شود؛ یعنی بدن در حالت استراحت انرژی کمتری مصرف می‌کند. این چند دلیل دارد:

  • کم شدن تودهٔ عضلانی: عضله‌ها برای حفظ خود انرژی بیشتری می‌خواهند، ولی با بالا رفتن سن حجم عضله‌ها به‌طور طبیعی کم می‌شود.
  • بیشتر شدن بافت چربی: با کم شدن عضله و فعالیت بدنی، چربی جای عضله را می‌گیرد، در حالی که چربی انرژی بسیار کمتری لازم دارد.
  • کم شدن هورمون‌های سوخت‌وساز: هورمون‌هایی مانند تیروکسین (هورمون تیروئید) و هورمون رشد کم می‌شوند و این سوخت‌وساز را کند می‌کند.

سارکوپنی یا تحلیل عضله‌ها

سارکوپنی (Sarcopenia) یعنی کم شدن تدریجی توده و قدرت عضله‌ها. این پدیده از حدود ۴۰ سالگی آغاز می‌شود و در سالمندی شدت می‌گیرد. سارکوپنی نه‌تنها قدرت بدنی را کم می‌کند، بلکه سوخت‌وساز را هم به‌شدت پایین می‌آورد؛ چون عضله‌ها از اصلی‌ترین مصرف‌کننده‌های انرژی در بدن‌اند.

مردی که مچ دست خود را در دست گرفته است

تغییرهای چشمگیر هورمونی

در این سال‌ها تعادل هورمون‌ها به هم می‌خورد:

  • کم شدن تستوسترون و استروژن تراکم عضله‌ها را کم و چربی شکم را بیشتر می‌کند.
  • کم شدن حساسیت به انسولین خطر دیابت نوع ۲ را بیشتر می‌کند.
  • بیشتر شدن هورمون کورتیزول (هورمون استرس) می‌تواند سوخت‌وساز را مختل و چربی‌سازی را تقویت کند.

گوارش و سوخت‌وساز غذا کم‌کارتر می‌شود

با بالا رفتن سن، آنزیم‌های گوارشی کم می‌شوند و کار معده و روده‌ها کمتر می‌شود. در نتیجه بدن در هضم و جذب چربی‌ها و قندها ضعیف‌تر عمل می‌کند و آن‌ها بیشتر به شکل چربی در بدن ذخیره می‌شوند.

مردی با شکم برجسته که دستش را روی شکم گذاشته

سوخت‌وساز پایین چه پیامدهایی دارد؟

  • بالا رفتن وزن، حتی با همان برنامهٔ غذایی گذشته: وقتی سوخت‌وساز کم می‌شود، بدن حتی با همان کالری پیشین، انرژی اضافه را به چربی بدل می‌کند.
  • کم شدن انرژی و انگیزه: بسیاری از سالمندان خستگی مزمن و بی‌حوصلگی حس می‌کنند که می‌تواند از سوخت‌وساز پایین و کمبود انرژی سلولی باشد.
  • ضعف بدنی و خطر زمین خوردن: کم شدن عضله‌ها، به‌ویژه در پاها، تعادل و قدرت بدنی را مختل می‌کند و خطر زمین خوردن را بالا می‌برد.
  • بیشتر شدن احتمال بیماری‌های مزمن: دیابت، فشار خون بالا، بیماری قلبی، چربی خون و حتی آلزایمر با کم شدن سوخت‌وساز و شیوهٔ زندگی کم‌تحرک ارتباط دارند.

چه چیزهایی سوخت‌وساز را تقویت می‌کند؟

زوج سالمند در حال خوردن صبحانه و خنده در آشپزخانه

تغذیهٔ هوشمندانه و آگاهانه

  • پروتئین را فراموش نکنید: هر وعدهٔ غذا باید منبعی از پروتئین داشته باشد (مثل تخم‌مرغ، گوشت بی‌چربی، ماهی، لبنیات کم‌چرب، حبوبات). پروتئین سوخت‌وساز را تحریک می‌کند و عضله‌ها را نگه می‌دارد.
  • فیبر و مواد طبیعی: میوهٔ تازه، سبزی‌ها و نان و غلات سبوس‌دار هم گوارش را بهتر می‌کنند و هم اشتها را تنظیم می‌کنند.
  • قند و چربی‌های ناسالم را کم کنید: غذاهای فراوری‌شده، نوشابه‌ها و شیرینی‌ها دشمن سوخت‌وسازند.
  • آب، دوست وفادار سوخت‌وساز: کم‌آبی، حتی به مقدار کم، می‌تواند سوخت‌وساز را کند کند. بکوشید در طول روز مرتب آب بنوشید.

ورزش

  • تمرین‌های قدرتی: کار با کش ورزشی، دمبل سبک یا حتی تمرین با وزن بدن (مثل نشستن و برخاستن از صندلی) به بیشتر شدن تودهٔ عضلانی و تحریک سوخت‌وساز کمک می‌کند.
  • فعالیت‌های هوازی: پیاده‌روی تند، دوچرخه‌سواری یا رقص ملایم قلب را قوی‌تر و کالری‌سوزی را بیشتر می‌کند.
  • تمرین‌های تعادلی و کششی: این تمرین‌ها برای پیشگیری از آسیب و حفظ انعطاف‌پذیری مهم‌اند.
سالمند در حال حرکت کششی در پارک

خواب کافی و آرامش ذهن

  • سالمندان گاهی با اختلال خواب روبه‌رو هستند. خواب باکیفیت بدن را بازسازی می‌کند، هورمون‌های سوخت‌وساز را تنظیم و اشتها را کنترل می‌کند.
  • تمرین‌های تنفسی، مراقبه یا گوش دادن به موسیقی آرام‌بخش پیش از خواب می‌تواند به کیفیت خواب کمک کند.
خانم سالمند آرام در خواب روی بالش سفید

خوراکی‌هایی که سوخت‌وساز را تحریک می‌کنند

برخی خوراکی‌ها گرمازا (ترموژنیک) هستند؛ یعنی دمای بدن را موقتاً بالا می‌برند و در نتیجه بدن انرژی مصرف می‌کند:

  • چای سبز و قهوه (در حد تعادل)
  • زنجبیل، دارچین و فلفل قرمز
  • سرکهٔ سیب (به مقدار کم و با مشورت پزشک)

مراقب شعلهٔ سوخت‌وساز خود باشید

بدن ما در همهٔ مرحله‌های زندگی شایستهٔ مراقبت و احترام است. در سالمندی، با کمی توجه و اصلاح شیوهٔ زندگی، می‌توان سوخت‌وساز بدن را تقویت کرد و انرژی و نشاط تازه‌ای به زندگی بخشید. بالا رفتن سن پایان جوانی نیست؛ آغاز فصل تازه‌ای از آگاهی، تعادل و آرامش است. مراقب شعلهٔ درونی سوخت‌وسازتان باشید تا همچنان گرم و پرنور بماند.