گاهی پیش از آنکه جسم آدمی فرسوده شود، ذهنش اسیر زنجیری نادیدنی می‌شود؛ زنجیری به نام «درماندگی آموخته‌شده». این باورِ محدودکننده آرام‌آرام قدرت اندیشه، انگیزه و شوق زندگی را خاموش می‌کند، بی‌آنکه متوجه شوید.

این زنجیر را می‌شود شکست. در هر سنی، از جمله در سالمندی، می‌توانیم زندگی را دوباره آغاز کنیم. زندگی همچنان ادامه دارد؛ حتی زیباتر از پیش.

درماندگی آموخته‌شده چیست؟

تصور کنید در سیرکی فیلی تنومند را می‌بینید که با طنابی به میخی در خاک بسته شده است. این صحنه شاید در نگاه اول عجیب باشد، چون این حیوان نیرومند می‌تواند با یک حرکت کوچک میخ را از جا درآورد و خودش را آزاد کند. ولی فیل این کار را نمی‌کند. چرا؟

راز این رفتار در پدیده‌ای روان‌شناختی است که به آن «درماندگی آموخته‌شده» می‌گویند؛ زندان نادیدنی ذهن.

این طناب را در سال‌های کودکی فیل به پایش بسته بودند. آن زمان آن‌قدر کوچک و ضعیف بود که هرچه تلاش می‌کرد، نمی‌توانست طناب را پاره کند یا میخ را از خاک بیرون بکشد. روزها و ماه‌ها این تلاش‌های بی‌نتیجه تکرار شد، تا جایی که ذهن فیل به این باور رسید: «تلاش کردن فایده‌ای ندارد.»

حالا در بزرگسالی، حتی وقتی به‌راحتی می‌تواند با یک حرکت آزاد شود، دیگر تلاشی نمی‌کند؛ چون آموخته است که تلاش بی‌ثمر است.

این پدیده دربارهٔ انسان هم درست است. وقتی کسی بارها در وضعی قرار می‌گیرد که تلاش‌هایش بی‌نتیجه مانده است، مثل شکست‌های پیاپی، محرومیت، تحقیر یا از دست دادن عزیزان، کم‌کم این باور در ذهنش شکل می‌گیرد: «من هیچ کاری از دستم برنمی‌آید. همه‌چیز از کنترل من بیرون است.»

در این حالت، او نه به دلیل واقعیت بیرونی، بلکه به دلیل باور درونی‌اش از تلاش دست می‌کشد؛ حتی زمانی که شرایط دیگر عوض شده و امکان موفقیت هست.

فیل صورتی‌رنگ که با زنجیر به میخی بسته شده
مرد سالمند ریش‌دار با دست‌ها روی گوش‌ها

چرا در سالمندی خطرناک‌تر است؟

درماندگی آموخته‌شده دشمنی خاموش است و در سالمندی بسیار خطرناک‌تر و پنهان‌تر عمل می‌کند.

سالمندی با تغییرهایی بزرگ همراه است: از دست دادن نقش‌های اجتماعی، محدود شدن توانایی جسمی، بیماری‌های مزمن، از دست دادن عزیزان، تنهایی، طرد شدن از جمع و گاهی برخوردهای تحقیرآمیز اطرافیان.

این تجربه‌ها کم‌کم آدم را به همان نقطه‌ای می‌رساند که فیل سیرک به آن رسیده بود: باور به اینکه کاری از دستش برنمی‌آید، تسلیم شدن در برابر شرایط و دست کشیدن از تلاش برای تغییر.

ولی حقیقت چیز دیگری است. زندگی، حتی در سن بالا، پر از امکان و ظرفیت تغییر است. مغز انسان در هر سنی توان شگفت‌انگیزی برای سازگاری و یادگیری دارد. نام این توانایی «انعطاف‌پذیری عصبی» است و کلید چیره شدن بر درماندگی آموخته‌شده در سالمندی، به کار انداختن همین توانایی است.

شش راه برای چیره شدن بر درماندگی

پوستر دربارهٔ درماندگی آموخته‌شده با دست‌های زنجیری

دوباره حس کنید که زندگی در دست خودتان است

یکی از نشانه‌های آشکار درماندگی آموخته‌شده، از دست دادن احساس «کنترل» بر زندگی است؛ انگار همه‌چیز از پیش تعیین شده و تلاش آدمی بی‌فایده است.

در سالمندی، این احساس معمولاً با از دست دادن استقلال همراه می‌شود: دیگران تصمیم می‌گیرند چه زمانی و چه چیزی بخورید، کجا بروید، چه کاری بکنید و حتی چه چیزی را حفظ کنید.

برای مقابله با این حس، باید فرصت داشته باشید که در تصمیم‌های ساده ولی معنادار شرکت کنید:

  • انتخاب لباس هر روز؛
  • انتخاب غذا؛
  • برنامهٔ روزانه؛
  • حتی تصمیم دربارهٔ اتاق و چیدن وسایل آن.

همین انتخاب‌های کوچک این پیام مهم را به مغز می‌فرستد: «تصمیم‌گیرندهٔ اصلی زندگی‌ام خودم هستم.»

وقتی این پیام را می‌گیریم، کم‌کم باورش می‌کنیم؛ درماندگی کم‌رنگ می‌شود و جایش را به احساس توانمندی می‌دهد.

هدف‌های کوچک بگذارید، برای پیروزی‌های بزرگ

درماندگی ریشه در تجربهٔ شکست‌های پیاپی دارد. برای شکستن این چرخه، باید بار دیگر موفقیت را «حس» کنید.

کلید این کار، گذاشتن هدف‌های کوچک و دست‌یافتنی است؛ مثل:

  • رسیدگی به یک گلدان یا حیوان خانگی و تماشای رشد آن؛
  • پیاده‌روی کوتاه در پارک؛
  • حل جدول یا پازل؛
  • یاد گرفتن یک مهارت ساده، مانند کار با گوشی هوشمند یا برنامه‌های پیام‌رسان.

هر بار که به یکی از این هدف‌های کوچک می‌رسید، ذهنتان از باور درماندگی یک گام عقب می‌رود و به سوی باور «من می‌توانم» پیش می‌رود. موفقیت‌های کوچک موجی از اعتمادبه‌نفس به راه می‌اندازد که سرانجام مسیر ذهن را عوض می‌کند.

دو زن سالمند در حال انجام یک بازی روی میز

با دیگران در ارتباط باشید؛ دارویی که جایگزین ندارد

تنهایی آرام‌آرام و بی‌صدا بر دل آدمی سنگینی می‌کند و حس درماندگی را در ذهن نیرومندتر می‌کند.

مطالعه‌ها نشان می‌دهد سالمندانی که ارتباط فعالی با دیگران دارند شادترند، کمتر دچار مشکل می‌شوند و حتی افت توان ذهنی در آن‌ها کندتر می‌شود.

بودن در جمع خانواده، دوستان، کانون‌های فرهنگی، هم‌سالان یا گروه‌های داوطلبانه و رفتن به سفرهای گروهی، هم روحیه را بهتر می‌کند و هم مغز را پر از محرک‌های مثبت می‌کند و باور به «تنهایی و نتوانستن» را به چالش می‌کشد.

حتی یک تماس تلفنی ساده در روز، یک مهمانی کوچک یا یک گفت‌وگوی کوتاه در پارک می‌تواند اثری شگفت داشته باشد.

خانوادهٔ ایرانی گرد هم و جوانی که دست سالمند را می‌بوسد

حرکت و ورزش کنید؛ زبان زندگی برای تن و ذهن

درماندگی نه‌تنها بر ذهن، که بر جسم هم اثر می‌گذارد. از آن سو، تحرک جسمی هم پیام‌هایی به مغز می‌فرستد که باورِ «نمی‌توانم» را سست می‌کند.

ورزش، حتی به مقدار کم، هورمون‌های شادی‌آور مثل اندورفین، سروتونین و دوپامین را در بدن بیشتر می‌کند؛ درست همان مواد شیمیایی‌ای که در لحظه‌های خوشبختی، موفقیت و انگیزه در مغز ترشح می‌شود.

برای شروع لازم نیست کار سختی بکنید: نرمش‌های ساده در خانه، قدم زدن‌های کوتاه در فضای سبز، ورزش‌های گروهی ویژهٔ سالمندان یا حتی رقصی آرام با موسیقی دلنشین بس است.

حرکت و ورزش این پیام را به مغز می‌رساند که بدن «زنده و فعال» است و می‌تواند تغییر کند؛ درست برخلاف باور درماندگی.

سالمندان در حال ورزش‌های متنوع در تصویری گرافیکی

حرف بزنید و احساستان را بگویید

درماندگی در سکوت شکل می‌گیرد و در سکوت هم رشد می‌کند. بسیاری از سالمندان سال‌هاست احساس خود را در دل پنهان کرده‌اند؛ ناگفته‌هایی که بار غم، ترس، تنهایی و شکست را سنگین‌تر می‌کند.

حرف زدن با شنونده‌ای همدل، چه مشاور باشد، چه دوست و چه یکی از اعضای خانواده، اثری شگفت دارد و مرهم دل‌های خسته است. حتی نوشتن احساس‌ها در دفتر خاطرات هم می‌تواند همین اثر را داشته باشد.

وقتی شروع می‌کنید فکرها و احساس‌هایتان را بگویید، ذهنتان از زندان باورهای محدودکننده رها می‌شود و آرام‌آرام جای تازه‌ای برای «امید و انگیزه» باز می‌شود.

معنویت و هدف؛ پیوند با چیزی بزرگ‌تر از خود

درماندگی زمانی نیرو می‌گیرد که آدمی حس کند در این دنیا تنهاست و زندگی‌اش هدفی ندارد.

ولی زمانی که حس کنید بخشی از یک کلِ بزرگ‌تر هستید، مثل خانواده، جامعه، جهان یا یک باور معنوی، نگاهتان به زندگی عوض می‌شود.

بودن در جمع‌های معنوی، دعا، نیایش، طبیعت‌گردی، شرکت در کارهای داوطلبانه و حتی کمک به دیگران این حس را به شما می‌دهد: «من باارزشم و بودنِ من برای دیگران معنا دارد.»

این احساس پیوند و هدفمندی، بزرگ‌ترین سپر در برابر درماندگی و آسیب است.

سالمندی فرصتی است برای شکوفایی درونی. زندگی تا لحظهٔ آخر فرصتی برای تغییر است. مانند فیل سیرک که با یک حرکت ساده می‌تواند زنجیرش را بشکند، شما هم می‌توانید با تغییر نگاهتان، گام‌به‌گام به زندگی تازه‌ای پا بگذارید.

چند پرسش برای فکر کردن

  • آیا تاکنون فکر کرده‌اید که شاید تنبلی ذهن فقط واکنش محافظتی مغز در برابر شکست‌های گذشته باشد، نه ضعف شما؟
  • آیا می‌دانید مغز در سالمندی، برای صرفه‌جویی در انرژی، ممکن است شما را قانع کند که از تلاش دست بردارید، حتی زمانی که توانایی واقعی‌تان بسیار بیشتر از تصورتان است؟
  • آیا لحظه‌ای را به یاد دارید که فقط با یک قدم کوچک حس کردید زندگی‌تان عوض شده است؟ شاید همان یک گام، کلید شکستن درماندگی باشد.
  • چه می‌شود اگر یاد بگیریم مغز تنبل خود را گول بزنیم و احساس توانمندی را دوباره در دل همین روزمرگی‌ها پیدا کنیم؟
فردی نشسته در قفسی نمادین با درِ باز

وقتی درماندگی با تنبلی ذهن همراه می‌شود

درماندگی آموخته‌شده وقتی با تنبلی ذهن (یعنی همان گرایش مغز به صرفه‌جویی در انرژی) همراه شود، دیواری نادیدنی ولی محکم می‌سازد که گذشتن از آن به‌راستی دشوار است.

مغز ذاتاً در هر سنی دوست دارد انرژی کمتری مصرف کند. به‌ویژه وقتی در گذشته چند بار تلاش کرده و شکست خورده باشد (تجربهٔ درماندگی آموخته‌شده)، دیگر حتی فکر کردن به تلاش هم برایش سخت می‌شود؛ یعنی «حالا که پیش‌تر نتوانستم، چرا دوباره تلاش کنم؟»

این چرخهٔ معیوب را با این شش کار می‌شود شکست.

کارها را به بخش‌های خیلی کوچک تقسیم کنید

مغز وقتی با کاری بزرگ و مبهم روبه‌رو می‌شود، خودش را عقب می‌کشد. ولی اگر بگویید «فقط ۵ دقیقه روی این موضوع تمرکز کن، بعد رهایش کن»، کمتر مقاومت می‌کند؛ چون کار دیگر سخت و ترسناک نیست و در حد یک حرکت کوچک است.

برای تلاش پاداش کوچک و فوری بدهید، نه برای نتیجه

باید مغز را دوباره تربیت کرد که «همین که شروع کردی، یعنی موفقیت»؛ نه اینکه «تا وقتی همه‌چیز کامل نشود، بی‌فایده است».

حتی یک تحسین ساده، یک خوراکی خوشمزه یا استراحتی کوتاه پس از شروع کار می‌تواند ذهن را شرطی کند.

گفت‌وگوی درونی را عوض کنید؛ از «نمی‌توانم» به «باید امتحان کنم»

درماندگی آموخته‌شده گفت‌وگوی ذهنی را منفی می‌کند. عوض کردن این گفت‌وگو با تمرین و پشتکار، مقاومت ذهن را کم می‌کند. مثلاً به‌جای «من از پسش برنمی‌آیم» بگویید: «فقط می‌خواهم امتحانش کنم؛ لازم نیست کامل باشد.»

با موفقیت‌های کوچک اعتمادبه‌نفستان را بیشتر کنید

موفقیت حس اعتمادبه‌نفس را بالا می‌برد و کم‌کم درماندگی را ضعیف می‌کند. مغز هم عاشق این حس است و به‌مرور کمتر تنبلی می‌کند.

محیط را مرتب کنید

محیط شلوغ، پراکنده یا پر از چیزهایی که حواس را پرت می‌کند، مغز را به فرار از کار می‌کشاند. یک میز مرتب یا فضای ساده مقاومت ذهن را کمتر می‌کند.

«مغز تنبل» را بشناسید و بی‌سرزنش بپذیرید

وقتی بدانید مغزتان ذاتاً دنبال راه‌های آسان‌تر است، می‌توانید با مهربانی به آن بگویید: «می‌دانم دوست داری آسان باشد، ولی این بخش کوچک را با هم انجام بدهیم، بعد می‌رویم سراغ استراحت.»

هیچ‌وقت دیر نیست

زندگی در هر لحظه فرصتی تازه برای شکفتن است؛ چه در جوانی، چه در میان‌سالی و چه در سالمندی که پر از تجربه‌های تلخ و شیرین است.

درماندگی آموخته‌شده فقط یک باور است. این باورها، وقتی تصمیم به تغییر بگیریم، مانند تارهای نازک عنکبوت در برابر ارادهٔ ما بی‌دفاع خواهند بود.

فراموش نکنیم:

  • هیچ‌وقت برای بازنویسی داستان زندگی دیر نیست.
  • هر روزی که چشم باز می‌کنید، زندگی فرصتی تازه به شما بخشیده است.
  • درماندگی را باور نکنید؛ شما از آن بزرگ‌ترید.
  • سن فقط یک عدد است؛ دل شما جوان است، البته اگر بخواهید.