زوال عقل شاید خاطره‌ها را کم‌رنگ کند، ولی نگاه مهربان و لمس دست عزیزان باز هم می‌تواند دل را گرم کند.

زوال عقل (دمانس) از بیماری‌های پیچیده و اثرگذار بر سلامت مغز است و به‌ویژه بر توانایی‌های شناختی اثر می‌گذارد؛ یعنی توانایی‌هایی مانند حافظه و فکر کردن. این بیماری می‌تواند کیفیت زندگی کسی را که آن را دارد پایین بیاورد و برای خانواده و مراقبان او دشواری‌های فراوانی پدید آورد.

زوال عقل چیست؟

زوال عقل اصطلاحی کلی است برای مجموعه‌ای از نشانه‌ها که بر کارکردهای شناختی و ذهنی اثر می‌گذارند. این نشانه‌ها دشواری در حافظه، فکر کردن، استدلال و انجام کارهای روزمره است. به بیان دیگر، زوال عقل به مجموعه‌ای از دشواری‌ها در حافظه، قضاوت و دیگر کارکردهای ذهن گفته می‌شود که آن‌قدر شدید است که نمی‌گذارد فرد کارهای عادی و روزمره‌اش را انجام دهد.

زوال عقل یک بیماری خاص نیست؛ گروهی از اختلال‌های مغزی است که می‌توانند علت‌های گوناگونی داشته باشند. برای نمونه، آلزایمر، زوال عقل عروقی و زوال عقل لوی‌بادی همگی گونه‌ای زوال عقل‌اند.

زوال عقل چه گونه‌هایی دارد؟

زوال عقل چند دسته دارد و علت‌ها، نشانه‌ها و شیوهٔ درمان هر دسته فرق می‌کند. رایج‌ترین گونه‌های آن این‌هاست:

مرد سالمند با قطعات پازل جداشده از سر

آلزایمر

آلزایمر شایع‌ترین گونهٔ زوال عقل است و اغلب در افراد بالای ۶۵ سال دیده می‌شود. در این بیماری سلول‌های مغز کم‌کم آسیب می‌بینند و از میان می‌روند. در نتیجه حافظه کم می‌شود، فکر کردن مختل می‌شود و دشواری‌های شناختی پیش می‌آید. آلزایمر با اختلال در حافظهٔ کوتاه‌مدت آغاز می‌شود و سپس به حافظهٔ بلندمدت، توان یادگیری و تصمیم‌گیری و حتی شناختن محیط پیرامون آسیب می‌زند.

زوال عقل عروقی

این گونه از اختلال در رسیدن خون به مغز پدید می‌آید. سکتهٔ مغزی، بسته شدن رگ‌های خونی یا فشار خون بالا می‌توانند به مغز آسیب بزنند و در نتیجه به زوال عقل عروقی بینجامند. نشانه‌های این گونه معمولاً ناگهانی آغاز می‌شود و می‌تواند با گذشت زمان کم‌کم بدتر شود.

زوال عقل لوی‌بادی

در این گونه، پروتئین‌های غیرطبیعی‌ای به نام «لوی‌بادی» در سلول‌های مغز جمع می‌شوند و اختلال شناختی پدید می‌آورند. این گونه معمولاً با نشانه‌هایی شبیه بیماری پارکینسون، مانند لرزش و دشواری در حرکت، همراه است.

زوال عقل پیشانی‌گیجگاهی (فرونتوتمپورال)

این گونه معمولاً در افراد جوان‌تر (میان ۴۵ تا ۶۵ سال) دیده می‌شود و بر بخش‌های خاصی از مغز اثر می‌گذارد که به فکر کردن، زبان و رفتار مربوط‌اند. این گونه می‌تواند شخصیت و رفتار فرد را به‌شدت تغییر دهد.

زوال عقل در پی بیماری‌های دیگر

زوال عقل می‌تواند از بیماری‌های ژنتیکی یا اختلال‌های نادر مغزی، مانند بیماری هانتینگتون یا بیماری کُرسی، هم پدید آید.

زن سالمند گیج کنار زنی نگران

چه چیزهایی زوال عقل می‌آورد؟

علت‌های زوال عقل می‌توانند بسیار گوناگون باشند. این علت‌ها ممکن است آمیزه‌ای از عامل‌های ژنتیکی، محیطی و بهداشتی باشند. برخی از علت‌های عمدهٔ آن این‌هاست:

  • بالا رفتن سن: سن یکی از مهم‌ترین عامل‌های خطر زوال عقل است. با بالا رفتن سن، احتمال اختلال‌های مغزی و زوال عقل بیشتر می‌شود. دلیلش تغییرهای طبیعی در ساختار مغز و کم شدن کارایی آن با گذشت زمان است.
  • ژن‌ها: برخی گونه‌های زوال عقل، مانند آلزایمر خانوادگی، از تغییرهای ژنتیکی در فرد پدید می‌آیند. در برخی موارد عامل‌های ژنتیکی می‌توانند در کسانی که سابقهٔ خانوادگی زوال عقل دارند بیماری بیاورند.
  • اختلال‌های قلب و رگ‌ها: ناراحتی‌هایی مانند فشار خون بالا، دیابت، کلسترول بالا و بیماری‌های قلبی می‌توانند خطر زوال عقل را بیشتر کنند. این‌ها به رگ‌های خونی و جریان خون مغز آسیب می‌زنند و از این راه اختلال شناختی پدید می‌آورند.
  • آسیب‌های مغزی: آسیب‌هایی مانند ضربه به سر، جراحت‌های شدید یا سکتهٔ مغزی می‌توانند به سلول‌های مغز آسیب بزنند و خطر زوال عقل را بیشتر کنند. سکتهٔ مغزی به‌ویژه می‌تواند زوال عقل عروقی بیاورد.
  • برنامهٔ غذایی و شیوهٔ زندگی: برنامهٔ غذایی نامناسب، کم‌تحرکی و مصرف سیگار و الکل از دیگر عامل‌هایی‌اند که می‌توانند به پدید آمدن زوال عقل کمک کنند. تغذیهٔ نامناسب و زندگی بی‌تحرک می‌تواند عامل‌های خطر دیگری مانند فشار خون بالا و چربی خون را بیشتر کند و این‌ها هم خطر زوال عقل را بالا می‌برند.

نشانه‌های زوال عقل چیست؟

نشانه‌های زوال عقل کم‌کم آغاز می‌شوند و با گذشت زمان بدتر می‌شوند. این نشانه‌ها می‌توانند در هر کس جور دیگری باشند، ولی معمولاً این‌ها را در بر می‌گیرند:

  • فراموشی: کسی که زوال عقل دارد اغلب در به یاد آوردن چیزهای مهم دشواری دارد؛ مثلاً نام افراد، رویدادها یا قرارهای مهم را از یاد می‌برد. حافظهٔ کوتاه‌مدت به‌ویژه آسیب می‌بیند.
  • اختلال در فکر کردن و استدلال: ممکن است در حل مسئله‌های پیچیده، تصمیم‌گیری یا برنامه‌ریزی به دشواری بیفتد. ممکن است نتواند کارهای ساده‌ای مانند پرداخت صورت‌حساب‌ها یا خرید را به‌راحتی انجام دهد.
  • دشواری در کارهای روزمره: ممکن است در کارهای روزمره مانند غذا خوردن، لباس پوشیدن و رسیدگی به خود دشواری جدی پیدا کند.
  • تغییر شخصیت و رفتار: زوال عقل می‌تواند شخصیت و رفتار فرد را تغییر دهد. ممکن است اضطراب، افسردگی، عصبانیت یا بی‌قراری پیدا کند.
  • گم کردن زمان و مکان: یکی از نشانه‌های شایع زوال عقل این است که فرد ممکن است در شناختن زمان یا مکان دچار اختلال شود. برای نمونه، ممکن است در جاهای آشنا گم شود یا از یاد ببرد که چه زمانی است.
  • دشواری در ارتباط: ممکن است در حرف زدن یا فهمیدن زبان دشواری پیدا کند. ممکن است پیدا کردن واژهٔ مناسب برای گفتن فکرهایش برایش سخت شود.
بنر علائم دمانس در سالمندان با مغزهای رنگی

چطور می‌شود خطر زوال عقل را کم کرد؟

پیشگیری کامل از زوال عقل ناممکن است، ولی با رعایت چند اصل می‌توان به کم شدن خطر آن کمک کرد:

  • ورزش منظم: فعالیت بدنی منظم می‌تواند به بهتر شدن کار مغز کمک کند و از اختلال‌های شناختی جلوگیری کند. فعالیت‌هایی مانند پیاده‌روی، دویدن یا شنا می‌توانند سلامت مغز را نگه دارند.
  • برنامهٔ غذایی سالم: برنامهٔ غذایی متعادلی که میوه، سبزی، ماهی چرب، مغزها و غلات کامل داشته باشد، می‌تواند پشتیبان سلامت مغز باشد. مصرف آنتی‌اکسیدان‌ها و چربی‌های سالم هم می‌تواند از آسیب دیدن سلول‌های مغز جلوگیری کند.
  • فعالیت ذهنی: به کار انداختن مغز با کارهایی مانند حل معما، خواندن کتاب، یاد گرفتن زبانی تازه یا بازی‌های فکری می‌تواند به حفظ توان شناختی کمک کند.
  • ارتباط با دیگران: پیوندهای اجتماعی محکم و ارتباط با دیگران می‌تواند به کم شدن خطر زوال عقل کمک کند. مطالعه‌ها نشان داده‌اند کسانی که فعالانه در فعالیت‌های اجتماعی شرکت می‌کنند، کمتر احتمال دارد زوال عقل بگیرند.
  • مهار بیماری‌های مزمن: مهار فشار خون، دیابت، کلسترول بالا و دیگر بیماری‌های مزمن می‌تواند در پیشگیری از زوال عقل سهم بسزایی داشته باشد.
  • ترک سیگار و الکل: ترک سیگار و الکل می‌تواند خطر زوال عقل را کم کند. سیگار کشیدن و مصرف زیاد الکل به رگ‌های خونی آسیب می‌زنند و این می‌تواند به مغز هم آسیب برساند.

برای تشخیص و درمان نزد چه پزشکی برویم؟

برای تشخیص و درمان زوال عقل و اختلال‌های شناختی، مراجعه به پزشک مغز و اعصاب (نورولوژیست) یکی از بهترین گزینه‌هاست. پزشک مغز و اعصاب می‌تواند نشانه‌های زوال عقل را ارزیابی کند و تشخیص دقیق‌تری بدهد. اگر لازم باشد، می‌تواند برای مهار نشانه‌ها و کند کردن پیشرفت بیماری دارو، درمان‌های حمایتی و برنامه‌های درمانی خاصی تجویز کند.

پزشک مغز و اعصاب معمولاً نشانه‌ها و پیشینهٔ پزشکی فرد را به‌دقت بررسی می‌کند. پس از آن ممکن است برای بررسی وضع مغز و کارکرد شناختی، تصویربرداری (مانند ام‌آرآی یا سی‌تی‌اسکن) یا آزمون‌های شناختی انجام دهد.

اگر بیماری خاصی مانند آلزایمر یا زوال عقل عروقی تشخیص داده شود، پزشک مغز و اعصاب ممکن است برای کم کردن نشانه‌ها داروهایی مانند مهارکننده‌های کولین‌استراز (برای آلزایمر) یا درمان‌های دیگری تجویز کند.

در مرحله‌های پیشرفته‌ترِ زوال عقل، ممکن است برای مهار دشواری‌های رفتاری، روحی و جسمی فرد به مشاوره و همکاری با متخصصان دیگر، مانند روان‌پزشک، روان‌شناس یا کاردرمانگر، هم نیاز باشد.

زن سالمند غمگین کنار زنی که دستش را روی شانه‌اش گذاشته

چه درمان‌هایی هست؟

اکنون هیچ درمان قطعی برای زوال عقل وجود ندارد، ولی درمان‌هایی هست که می‌توانند نشانه‌ها را کم کنند و پیشرفت بیماری را کند کنند. برخی از این درمان‌ها:

  • داروهای ضدآلزایمر: داروهایی مانند دانپزیل (Donepezil)، گالانتامین (Galantamine) و ریواستیگمین (Rivastigmine) برای کم کردن نشانه‌های آلزایمر به کار می‌روند و ممکن است به کند شدن بیماری کمک کنند.
  • داروهای ضدافسردگی و ضداضطراب: این داروها می‌توانند به کم شدن نشانه‌های روحی و رفتاری مانند افسردگی، اضطراب و پرخاشگری کمک کنند.
  • درمان‌های حمایتی و شناختی: این درمان‌ها به فرد کمک می‌کنند مهارت‌های شناختی‌اش را نگه دارد و کارهای روزمره‌اش را مستقل انجام دهد. درمان‌های شناختی به افراد کمک می‌کند با دشواری‌های شناختی خود کنار بیایند.

اثر زوال عقل بر خانواده و جامعه

زوال عقل یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های سلامت عمومی است و می‌تواند بر زندگی کسی که آن را دارد و خانواده‌اش اثرهای ژرف و گسترده‌ای بگذارد. درمان قطعی ندارد، ولی پیشگیری با شیوهٔ زندگی سالم و درمان‌های مناسب می‌تواند به کم شدن نشانه‌ها و بهتر شدن کیفیت زندگی کمک کند. بالا رفتن آگاهی مردم و حمایت‌های اجتماعی و درمانی می‌تواند در سبک کردن بار زوال عقل در جامعه سهم مهمی داشته باشد.

زوال عقل زودرس

زوال عقل بیشتر در سالمندان دیده می‌شود، ولی جوان‌ترها هم ممکن است آن را بگیرند. به زوال عقل در افراد زیر ۶۵ سال، زوال عقل زودرس می‌گویند و می‌تواند چندین علت گوناگون داشته باشد. زوال عقل زودرس از زوال عقل در سالمندان نادرتر است، ولی می‌تواند بر زندگی فرد و اطرافیانش اثر چشمگیری بگذارد.

مرد سالمند با دست روی پیشانی در مطب پزشک
تصویر اشعهٔ مغز و قرص‌های رنگارنگ
اینفوگرافیک راه‌های افزایش سلامت سالمندان مبتلا به دمانس