سارکوپنی (Sarcopenia) به کم شدن حجم و قدرت عضله‌ها گفته می‌شود که با بالا رفتن سن ارتباط دارد. این وضعیت معمولاً پس از ۵۰ سالگی شروع می‌شود و با بالاتر رفتن سن شدت می‌گیرد. سارکوپنی می‌تواند به کم شدن تحرک، بیشتر شدن خطر زمین خوردن و پایین آمدن کیفیت زندگی بینجامد.

این تحلیل تدریجی عضله‌ها نتیجهٔ کم شدن ساخت پروتئین‌های عضله، تغییرهای هورمونی، شیوهٔ زندگی کم‌تحرک و تغذیهٔ نامناسب است. سارکوپنی پیامد طبیعی گذر زمان است، ولی سرنوشت ناگزیر نیست. با ورزش منظم، تغذیهٔ مناسب و شیوهٔ زندگی سالم می‌شود از این روند کاست و پویایی و قدرت را در این سال‌های طلایی نگه داشت.

چرا عضله‌ها با بالا رفتن سن تحلیل می‌روند؟

با گذر زمان، بدن انسان تغییرهایی می‌کند که برخی از آن‌ها ناگزیر است. یکی از این تغییرها کم شدن تدریجی حجم و قدرت عضله‌هاست که سارکوپنی نام دارد. چند عامل در این فرایند اثر دارد و هر کدام به شکلی در ضعف و تحلیل عضله‌ها نقش دارد.

ساعد و دست مشت‌شدهٔ سالمند
چهرهٔ نزدیک زن سالمند با دست کنار صورت

بالا رفتن سن

یکی از اصلی‌ترین دلیل‌های سارکوپنی بالا رفتن سن است. با بالا رفتن سن، ساخت پروتئین‌های عضله کم می‌شود و بدن توان بازسازی و ترمیم بافت عضله را از دست می‌دهد. تغییرهای هورمونی هم، از جمله کم شدن تستوسترون، استروژن و هورمون رشد، مستقیم بر کم شدن قدرت و حجم عضله‌ها اثر می‌گذارد. این کمبودهای هورمونی سرعت ساخت پروتئین را کم و تجزیهٔ عضله را بیشتر می‌کند و سرانجام به ضعف بدن می‌انجامد.

کم‌تحرکی

بی‌تحرکی و شیوهٔ زندگی کم‌تحرک هم از عامل‌های کلیدی در پیشرفت سارکوپنی است. کسانی که فعالیت بدنی منظم ندارند، زودتر حجم و کارایی عضله‌هایشان را از دست می‌دهند. ورزش، به‌ویژه تمرین‌های مقاومتی مانند وزنه‌برداری، در تحریک عضله‌ها و جلوگیری از تحلیل آن‌ها نقش مهمی دارد. ولی وقتی کسی به دلیل بیماری، استراحت طولانی یا شیوهٔ زندگی غیرفعال کمتر حرکت کند، بدن نیازی به نگه داشتن حجم عضله حس نمی‌کند و در نتیجه عضله‌ها ضعیف و کوچک‌تر می‌شوند.

تغذیهٔ نامناسب

تغذیهٔ نامناسب عامل مهم دیگری در پیدایش سارکوپنی است. پروتئین مادهٔ اصلی ساخت و ترمیم عضله است و دریافت ناکافی آن می‌تواند قدرت عضله را کم کند. جز پروتئین، کمبود ویتامین دی، کلسیم و اسیدهای چرب امگا ۳ هم می‌تواند به ضعف عضله‌ها و بیشتر شدن خطر زمین خوردن و شکستگی استخوان بینجامد. برنامهٔ غذایی سالم و متعادل که مقدار کافی از این مواد مغذی داشته باشد، برای حفظ قدرت عضله و جلوگیری از سارکوپنی ضروری است.

بیماری‌های مزمن و التهابی

بیماری‌های مزمن و التهابی هم بر تحلیل عضله اثر زیادی دارند. بیماری‌هایی مانند دیابت، نارسایی کلیه، ناراحتی‌های تیروئید و بیماری‌های التهابی مزمن، التهاب را در بدن بیشتر می‌کنند. این التهاب مزمن تجزیهٔ عضله را تندتر می‌کند و جلوی بازسازی آن را می‌گیرد. برخی از این بیماری‌ها اشتها را هم کم می‌کنند و فرد را در معرض کمبود مواد مغذی می‌گذارند که خودش عاملی برای ضعف بیشتر عضله‌هاست.

ضعیف شدن ارتباط عصب و عضله

کم شدن ارتباط عصب و عضله هم یکی از دلیل‌های کمتر شناخته‌شدهٔ سارکوپنی است. با بالا رفتن سن، ارتباط میان دستگاه عصبی و عضله‌ها ضعیف می‌شود؛ یعنی مغز پیام‌های حرکتی را با کارایی کمتری به عضله‌ها می‌فرستد. این باعث می‌شود واکنش عضله‌ها کم، حرکت‌ها کند و تعادل کمتر شود و خطر افتادن و آسیب دیدن بالا برود.

در کل، سارکوپنی نتیجهٔ دست‌به‌دست دادن چند عامل است؛ از جمله تغییرهای هورمونی، شیوهٔ زندگی کم‌تحرک، تغذیهٔ نامناسب، بیماری‌های مزمن و کم شدن ارتباط عصب و عضله. با شناختن این عامل‌ها و در پیش گرفتن راه‌های مناسب، مانند ورزش منظم، تغذیهٔ سالم و کنترل بیماری‌ها، می‌شود از سرعت این فرایند کاست و کیفیت زندگی را در سن بالا نگه داشت.

نشانه‌های سارکوپنی چیست؟

سارکوپنی آرام ولی پیوسته در بدن پیش می‌رود، تا جایی که بسیاری از افراد تا وقتی با ضعف جدی روبه‌رو نشوند متوجه آن نمی‌شوند. نشانه‌های آغازین آن شاید در نگاه اول چندان به چشم نیاید، ولی کم‌کم بر زندگی روزمره اثر می‌گذارد.

مردی دست خود را با دست دیگر می‌فشارد
مرد سالمند با کمردرد روی مبل
زنی به سالمند افتاده با عصا کمک می‌کند

کم شدن قدرت عضله

یکی از نخستین نشانه‌های سارکوپنی کم شدن قدرت عضله است. می‌بینید کارهای ساده‌ای که پیش‌تر به‌راحتی از عهده‌شان برمی‌آمدید، حالا دشوارتر شده است. مثلاً بلند کردن کیسه‌های خرید، باز کردن درِ یک بطری یا حتی برخاستن از صندلی تلاش بیشتری می‌خواهد. این ضعف آغازین زنگ خطری است و نشان می‌دهد عضله‌ها دیگر مثل گذشته توان تولید نیرو ندارند.

کم شدن استقامت و خستگی مداوم

کم شدن استقامت و احساس خستگی مداوم از نشانه‌های آشکار دیگر سارکوپنی است. کسانی که این وضعیت را پیدا می‌کنند، حتی پس از فعالیت‌های کوتاه به‌شدت احساس خستگی می‌کنند. پیاده‌روی‌هایی که پیش‌تر لذت‌بخش و آسان بود، حالا خسته‌کننده و دشوار به نظر می‌رسد. این کم شدن استقامت معمولاً با کندتر شدن حرکت‌ها هم همراه است؛ طوری که فرد می‌بیند آهسته‌تر راه می‌رود و حتی تعادلش از پیش کمتر شده است.

لرزش عضله و کم شدن حجم ماهیچه‌ها

لرزش عضله و کم شدن حجم ماهیچه‌ها هم از نشانه‌های دیگر سارکوپنی به شمار می‌رود. با گذشت زمان، عضله‌ها کم‌کم تحلیل می‌روند و جایشان را به چربی یا بافت‌های غیرعضلانی می‌دهند. این تغییرها به‌ویژه در بازوها، ران‌ها و ساق پاها بیشتر به چشم می‌آید. ممکن است حس کنید عضله‌هایتان سفتی و انعطاف گذشته را ندارد و حتی گاهی لرزش‌های خفیفی در دست و پا پیدا کنید.

بیشتر شدن خطر زمین خوردن و شکستگی استخوان

یکی از خطرناک‌ترین پیامدهای سارکوپنی بیشتر شدن خطر زمین خوردن و شکستگی استخوان است. ضعف عضله همراه با کم شدن تعادل، احتمال افتادن را بالا می‌برد. کسانی که سارکوپنی دارند اغلب هنگام راه رفتن یا ایستادن احساس بی‌ثباتی می‌کنند و ممکن است تعادلشان را از دست بدهند. این موضوع در سن بالا بسیار نگران‌کننده است، چون افتادن می‌تواند به شکستگی‌های جدی، بستری شدن طولانی و پایین آمدن کیفیت زندگی بینجامد.

کم شدن کارایی کلی بدن

کم شدن کارایی کلی بدن از نشانه‌های دیگر سارکوپنی است. سارکوپنی فقط بر عضله‌ها اثر نمی‌گذارد؛ می‌تواند بر دستگاه ایمنی و قلب و رگ‌ها هم اثر بگذارد. کسانی که عضله‌هایشان تحلیل می‌رود اغلب احساس ضعف عمومی دارند و در برابر بیماری‌ها آسیب‌پذیرتر می‌شوند. این موضوع می‌تواند خوب شدن زخم‌ها و آسیب‌های جسمی را هم کندتر کند.

روی‌هم‌رفته، سارکوپنی روندی تدریجی ولی اثرگذار است که با کم شدن قدرت، استقامت، تعادل و کارایی عضله‌ها همراه است. توجه به این نشانه‌ها و اقدام زودهنگام برای رویارویی با آن می‌تواند جلوی بسیاری از ناراحتی‌های جدی آینده را بگیرد. ورزش منظم، تغذیهٔ مناسب و ادامه دادن فعالیت‌های روزانه، کلیدهای رویارویی با این روند طبیعی ولی قابل کنترل است.

چطور از سارکوپنی پیشگیری کنیم؟

سارکوپنی با بالا رفتن سن طبیعی به نظر می‌رسد، ولی لزوماً ناگزیر نیست. همان‌طور که با مراقبت از قلب، استخوان‌ها و ذهن می‌شود سلامت عمومی را نگه داشت، پیشگیری از تحلیل عضله هم شدنی است. با شیوهٔ زندگی سالم می‌شود قدرت و استقامت عضله‌ها را در سراسر عمر نگه داشت و جلوی پایین آمدن کیفیت زندگی را گرفت.

زن سالمند در حال نمایش عضلهٔ بازوها
سالمند با پیراهن آبی در حال ورزش با دمبل سبک
مواد غذایی پروتئینی شامل ماهی، گوشت، تخم‌مرغ، مغزها و حبوبات
پاهای یک نفر روی ترازوی خانگی
سه سالمند در حال قدم زدن در پارک و یک نفر نشسته روی نیمکت

ورزش و فعالیت بدنی منظم

یکی از مؤثرترین راه‌های پیشگیری از سارکوپنی ورزش و فعالیت بدنی منظم است. تمرین‌های مقاومتی، مانند وزنه‌برداری یا تمرین با کش ورزشی، مهم‌ترین روش برای تحریک رشد عضله و تقویت آن است. این تمرین‌ها حتی در سن بالا ساخت پروتئین‌های عضله را بیشتر و تارهای عضله را قوی‌تر می‌کند. جز تمرین‌های قدرتی، ورزش‌های هوازی مانند پیاده‌روی، شنا و دوچرخه‌سواری هم به بهتر شدن استقامت، تعادل و کارایی کلی عضله‌ها کمک می‌کند. ترکیب این دو نوع ورزش بهترین راه رویارویی با سارکوپنی و حفظ تحرک در سالمندی است.

تغذیهٔ سالم و متعادل

تغذیهٔ سالم و متعادل هم در پیشگیری از تحلیل عضله نقش کلیدی دارد. دریافت مقدار کافی پروتئین، که مهم‌ترین مادهٔ سازندهٔ عضله است، ضروری است. پروتئین‌های باکیفیت مانند گوشت کم‌چرب، ماهی، تخم‌مرغ، لبنیات، حبوبات و مغزها به حفظ و بازسازی عضله کمک می‌کنند. مصرف ویتامین دی، کلسیم و امگا ۳ هم برای تقویت عضله‌ها و استخوان‌ها اهمیت دارد. برنامهٔ غذایی پر از سبزی، میوه، غلات کامل و چربی‌های سالم به کم شدن التهاب و بهتر شدن کارایی کلی بدن کمک می‌کند.

وزن متعادل

نگه داشتن وزن متعادل و جلوگیری از چاقی یا کم‌وزنی هم از عامل‌های مهم در جلوگیری از سارکوپنی است. اضافه‌وزن می‌تواند فشار زیادی بر عضله‌ها و مفصل‌ها بیاورد و تحرک را کم کند. کم‌وزنی هم ممکن است نشانهٔ سوءتغذیه و کم شدن حجم عضله باشد. برنامهٔ غذایی متناسب، همراه با فعالیت بدنی، می‌تواند میان حجم عضله و چربی بدن تعادل مناسبی برقرار کند.

خواب و استراحت کافی

خواب و استراحت کافی هم در حفظ سلامت عضله‌ها اثر دارد. بدن هنگام خواب بسیاری از کارهای بازسازی و ترمیم را انجام می‌دهد. کم‌خوابی مزمن می‌تواند هورمون‌های مؤثر در رشد عضله را کم و التهاب بدن را بیشتر کند. داشتن الگوی خواب منظم و باکیفیت به حفظ قدرت و انرژی در طول روز کمک می‌کند.

کنترل استرس و بیماری‌های مزمن

کنترل استرس و بیماری‌های مزمن از گام‌های مهم دیگر در پیشگیری از سارکوپنی است. استرس و اضطراب مداوم، با بالا بردن هورمون کورتیزول، می‌تواند به تحلیل عضله بینجامد. تمرین‌های آرام‌بخش مانند یوگا، مراقبه و تنفس عمیق می‌تواند در کم کردن استرس و حفظ سلامت عمومی بدن مؤثر باشد. کنترل بیماری‌های مزمنی مانند دیابت، ناراحتی‌های تیروئید و بیماری‌های التهابی هم، با کمک پزشک و شیوهٔ زندگی سالم، می‌تواند جلوی شدیدتر شدن ضعف عضله را بگیرد.

فعالیت‌های روزمره و ارتباط با دیگران

ادامه دادن فعالیت‌های روزمره و ارتباط با دیگران هم عاملی مؤثر در پیشگیری از سارکوپنی است. کارهای روزانه، مانند پیاده‌روی، باغبانی، خرید حضوری و شرکت در فعالیت‌های اجتماعی، به حفظ تحرک و کارایی عضله‌ها کمک می‌کند. زندگی فعال هم سلامت جسم را بهتر می‌کند و هم از نظر روحی انگیزه و نشاط را بیشتر می‌کند.

پیشگیری از سارکوپنی فرایندی تدریجی است و پایبندی پیوسته می‌خواهد. با ورزش، تغذیهٔ سالم، خواب کافی و شیوهٔ زندگی فعال می‌شود جلوی تحلیل عضله را گرفت و با قدرت و انرژی از سال‌های زندگی لذت برد. زندگی سالم زندگی‌ای است که در آن هر روز فرصتی برای حرکت، رشد و شادمانی است.

سارکوپنی با آتروفی عضلانی چه فرقی دارد؟

سارکوپنی و آتروفی عضلانی هر دو به کم شدن حجم و قدرت عضله‌ها اشاره دارند، ولی در علت، روند و اثرشان بر بدن فرق‌های مهمی هست.

علت

  • سارکوپنی بیشتر از بالا رفتن سن می‌آید و معمولاً از ۵۰ سالگی به بعد شروع می‌شود. این وضعیت به دلیل تغییرهای هورمونی، کم شدن فعالیت بدنی و تغذیهٔ نامناسب کم‌کم پیش می‌آید.
  • آتروفی عضلانی می‌تواند در هر سنی پیش بیاید. دلیل‌هایش چیزهایی است مانند بی‌تحرکی طولانی (مثلاً پس از بستری شدن یا آسیب‌دیدگی)، بیماری‌های عصبی‌ـ‌عضلانی (مانند ای‌ال‌اس یا دیستروفی عضلانی) و حتی سوءتغذیهٔ شدید.

الگوی تحلیل عضله

  • در سارکوپنی، عضله‌ها کم‌کم و در همهٔ بدن تحلیل می‌روند؛ به‌ویژه عضله‌های پاها و دست‌ها که کار تعادل و حرکت با آن‌هاست.
  • در آتروفی عضلانی، تحلیل ممکن است موضعی یا گسترده باشد؛ مثلاً فقط در یک عضو (مانند یک پا پس از گچ‌گیری طولانی) یا در همهٔ بدن، بسته به علت اصلی.

امکان بهبود

  • سارکوپنی قابل کنترل است و حتی تا حدی برگشت‌پذیر، اگر فرد فعالیت بدنی منظم، تغذیهٔ مناسب و شیوهٔ زندگی سالم داشته باشد.
  • آتروفی عضلانی، بسته به علتش، ممکن است برگشت‌پذیر یا برگشت‌ناپذیر باشد. اگر از بی‌تحرکی باشد، معمولاً با فیزیوتراپی و تمرین‌های مقاومتی بهتر می‌شود. ولی اگر به دلیل بیماری‌های عصبی‌ـ‌عضلانی باشد، ممکن است پیش‌رونده و غیرقابل درمان باشد.

در کل، سارکوپنی روندی طبیعی ولی قابل کنترل است که از بالا رفتن سن می‌آید؛ آتروفی عضلانی معمولاً به دلیل بیماری یا بی‌تحرکی پیش می‌آید و می‌تواند در هر سنی رخ دهد.