کم‌خونی (آنمی) یعنی شمار گلبول‌های قرمز یا مقدار هموگلوبین خون از حد طبیعی کمتر است. هموگلوبین پروتئینی آهن‌دار در گلبول‌های قرمز است که اکسیژن را به اندام‌ها و بافت‌ها می‌برد؛ پس در کم‌خونی اکسیژن کمتری به بدن می‌رسد.

کم‌خونی نشانهٔ یک علت زمینه‌ای به شمار می‌آید. برای همین پیدا کردن علت آن به اندازهٔ درمانش مهم است. کم‌خونی از کمبود ویتامین ب۱۲ و فولات در سالمندی شایع‌تر است، و کسانی که بیماری مزمن کلیه دارند، به‌ویژه پس از ۶۰ سالگی، بیشتر کم‌خون می‌شوند. کم‌خونی پیشگیری‌پذیر و درمان‌پذیر است.

کم‌خونی چه نشانه‌هایی دارد؟

کم‌خونی معمولاً آهسته پیش می‌آید و در آغاز ممکن است نشانه‌ای نداشته باشد یا نشانه‌هایش کم باشد. نشانه‌های شایع این‌هاست:

  • خستگی و ضعف.
  • تنگی نفس، به‌ویژه هنگام فعالیت.
  • سرگیجه یا سبکی سر.
  • تپش قلب یا ضربان نامنظم.
  • رنگ‌پریدگی پوست.
  • سردرد.
  • سردی دست‌ها و پاها.

در کم‌خونی شدید ممکن است درون دهان و بستر ناخن‌ها هم رنگ‌پریده شود، نفس و ضربان قلب تند شود، هنگام ایستادن سرگیجه بیاید و بدن زودتر کبود شود.

در کم‌خونی از کمبود آهن گاهی ناخن‌ها قاشقی‌شکل می‌شوند، گوشهٔ دهان زخم می‌شود، زبان دردناک می‌شود یا بلعیدن دشوار می‌شود. در کمبود ویتامین ب۱۲ یا فولات ممکن است گزگز و بی‌حسی، زبان قرمز و دردناک، زخم دهان، ضعف عضله‌ها، دشواری در دیدن، و تغییر در حافظه، فهم یا خلق پیدا شود.

چرا کم‌خونی پیش می‌آید؟

  • کمبود آهن: شایع‌ترین نوع کم‌خونی است. ممکن است از خونریزی در معده یا روده باشد؛ مثلاً از زخم معده، التهاب روده یا مری، بواسیر یا مصرف مسکن‌های ضدالتهاب مثل ایبوپروفن و آسپرین، و کمتر از سرطان معده یا روده. خونریزی آهسته و طولانی گاهی آن‌قدر کم است که در مدفوع دیده نمی‌شود. غذای کم‌آهن هم ممکن است علت باشد.
  • کمبود ویتامین ب۱۲ یا فولات: در سالمندی شایع‌تر است. شایع‌ترین علت کمبود ب۱۲ بیماری‌ای است که در آن دستگاه ایمنی به سلول‌های معده حمله می‌کند و نمی‌گذارد ویتامین ب۱۲ از غذا جذب شود. غذای کم‌ویتامین و برخی داروها، مثل داروهای ضدتشنج و داروهای کم‌کنندهٔ اسید معده (مهارکننده‌های پمپ پروتون)، هم ممکن است علت باشد.
  • بیماری مزمن کلیه: کلیه‌ها هورمونی به نام اریتروپویتین می‌سازند که به مغز استخوان پیام می‌دهد گلبول قرمز بسازد. کلیهٔ آسیب‌دیده این هورمون را کمتر می‌سازد.
  • التهاب و بیماری‌های مزمن: عفونت، بیماری‌های خودایمنی و سرطان ممکن است با کم‌خونی همراه باشند.
  • داروها و درمان‌ها: کسانی که برخی داروها یا درمان‌ها را می‌گیرند بیشتر در خطر کم‌خونی‌اند.
  • بیماری‌های ارثی خون: در تالاسمی بدن هموگلوبین کافی نمی‌سازد. تالاسمی ممکن است خفیف و بی‌نشانه یا جدی باشد؛ نوع جدی آن معمولاً پیش از دوسالگی تشخیص داده می‌شود و با تزریق خون درمان می‌شود. نوع خفیف آن (تالاسمی مینور) در ایران شایع است. در این حالت گلبول‌های قرمز کوچک‌تر از معمول‌اند و جواب آزمایش خون شبیه کمبود آهن دیده می‌شود، ولی این کم‌خونیِ خفیف با کمبود آهن فرق دارد و درمان نمی‌خواهد. مصرف خودسرانهٔ آهن در این افراد فایده‌ای ندارد و ممکن است زیان‌بار باشد؛ قرص آهن فقط وقتی لازم است که آزمایش، کمبود آهن را هم نشان داده باشد.
تصویر کارتونی پزشک با ذره‌بین کنار قطرهٔ بزرگ خون

کم‌خونی را چطور تشخیص می‌دهند؟

پزشک دربارهٔ سابقهٔ بیماری‌ها، غذا و سابقهٔ کم‌خونی در خانواده می‌پرسد، شما را معاینه می‌کند و آزمایش «شمارش کامل خون» می‌خواهد. این آزمایش چند چیز را می‌سنجد:

  • هموگلوبین: مقدار پروتئین اکسیژن‌بر در خون.
  • هماتوکریت: سهم گلبول‌های قرمز از حجم خون.
  • شمار گلبول‌های قرمز، گلبول‌های سفید و پلاکت‌ها: پلاکت‌ها به لخته شدن خون کمک می‌کنند.
  • اندازهٔ میانگین گلبول‌های قرمز: مثلاً در کمبود ب۱۲ یا فولات، گلبول‌های قرمز به‌طور غیرعادی بزرگ‌اند.

بر پایهٔ مرز سازمان جهانی بهداشت، هموگلوبین کمتر از ۱۳ گرم در دسی‌لیتر در مردان و کمتر از ۱۲ گرم در دسی‌لیتر در زنان کم‌خونی به شمار می‌آید. هموگلوبین طبیعی در بزرگ‌سالان برای مردان ۱۴ تا ۱۷ و برای زنان ۱۲ تا ۱۵ گرم در دسی‌لیتر است. این محدوده با سن، ارتفاع محل زندگی و جنس فرق می‌کند؛ پس جواب آزمایش را با پزشکتان مرور کنید.

برای پیدا کردن علت، پزشک ممکن است آزمایش‌های دیگری هم بخواهد؛ مثل سنجش آهن خون و ذخیرهٔ آهن، ویتامین ب۱۲ و فولات، آزمایش ادرار برای کار کلیه، آزمایش خون پنهان در مدفوع، یا بررسی معده و روده با دوربین (آندوسکوپی و کولونوسکوپی). گاهی شما را به پزشک متخصص خون معرفی می‌کند.

اگر در سالمندی کمبود آهنِ تازه پیدا شود، معمولاً بررسی دستگاه گوارش لازم است؛ یعنی دیدن معده با دوربین (آندوسکوپی) و دیدن رودهٔ بزرگ با دوربین (کولونوسکوپی)، تا اگر خونریزی پنهانی هست پیدا شود. پزشک سود و خطر این بررسی‌ها را با توجه به وضع شما می‌سنجد.

کم‌خونی چطور درمان می‌شود؟

درمان به علت و شدت کم‌خونی بستگی دارد. اول علت زمینه‌ای، مثلاً زخم معده، پیدا و درمان می‌شود. پزشک ممکن است برای کمبود آهن قرص آهن، برای کمبود ب۱۲ آمپول یا قرص ویتامین ب۱۲ و برای کمبود فولات قرص اسید فولیک تجویز کند. در بیماری کلیه گاهی داروهایی لازم است که به مغز استخوان پیام می‌دهند گلبول قرمز بیشتری بسازد، و در کم‌خونی شدید ممکن است تزریق خون لازم شود.

مکمل آهن یا ویتامین را فقط وقتی مصرف کنید که پزشک توصیه کرده باشد؛ همهٔ کم‌خونی‌ها از کمبود آهن نیستند و مثلاً در تالاسمی مینور، آهنِ بی‌دلیل زیان‌بار است. اگر پزشک قرص آهن تجویز کرد، ممکن است یبوست یا اسهال، دل‌درد، سوزش سر دل، حالت تهوع یا تیره‌تر شدن مدفوع بیاورد. قرص را ادامه دهید و عارضه‌ها را به پزشک بگویید؛ خوردن قرص همراه غذا یا کمی پس از آن ممکن است عارضه‌ها را کمتر کند. در ماه‌های بعد آزمایش خون تکرار می‌شود تا روشن شود درمان اثر کرده است. قرص آهن را دور از دسترس کودکان نگه دارید، چون مصرف زیاد آن برای کودک خردسال ممکن است کشنده باشد.

کم‌خونی‌ای که درمان نشود ممکن است به قلب فشار بیاورد. برخی عارضه‌های عصبیِ کمبود ب۱۲ هم اگر دیر درمان شود ماندگار می‌شود؛ پس تشخیص و درمان زودهنگام مهم است.

غذا چه کمکی می‌کند؟

غذای متنوع و سالم، با خوراکی‌های سرشار از آهن، فولات و ویتامین ب۱۲، به پیشگیری و درمان کم‌خونی کمک می‌کند.

  • خوراکی‌های آهن‌دار: گوشت قرمز کم‌چرب، مرغ، ماهی، حبوباتی مثل عدس، لوبیا و نخود، سبزی‌های برگ سبز تیره، میوه‌های خشک مثل برگهٔ زردآلو، آلو خشک و کشمش، و نان و غلات غنی‌شده.
  • میوه‌ها و سبزی‌های دارای ویتامین ث به جذب آهن کمک می‌کنند.
  • چای، قهوه، کاکائو، شیر و لبنیات و سبوس غلات، اگر همراه غذای آهن‌دار خورده شوند، جذب آهن را کم می‌کنند. چای را دست‌کم یک ساعت دور از غذا بنوشید.
  • ویتامین ب۱۲ در گوشت، ماهی، تخم‌مرغ و لبنیات است و فولات در سبزی‌های سبز مثل کلم بروکلی و نخودفرنگی.
  • اگر گنجاندن آهن در غذایتان دشوار است، پزشک می‌تواند شما را به کارشناس تغذیه معرفی کند.
  • اگر بیماری کلیه دارید، پیش از تغییر غذایتان با پزشک یا کارشناس تغذیه صحبت کنید؛ برخی خوراکی‌های آهن‌دار برای کلیه محدودیت دارند.
تصویر کارتونی زن با دو قطرهٔ قرمز و زرد در دست

اگر از کسی که کم‌خونی دارد مراقبت می‌کنید

  • کمکش کنید داروهایی را که پزشک تجویز کرده طبق دستور مصرف کند و آزمایش‌های خونِ پیگیری را انجام دهد.
  • قرص آهن مدفوع را تیره‌تر می‌کند. ولی اگر مدفوعش سیاه و قیرمانند شد یا در آن خون دیدید، بی‌درنگ او را به پزشک برسانید.
  • اگر گزگز و بی‌حسی، دشواری در تعادل، یا تغییر در حافظه و خلقش دیدید، به پزشک بگویید؛ این‌ها ممکن است از کمبود ویتامین ب۱۲ باشد.