نکته‌های اصلی

  • چاقی را این‌طور تعریف می‌کنند: چربی بیش از اندازه در بدن که سلامت را تهدید می‌کند.
  • سنجهٔ اندازه‌گیری چاقی، شاخص تودهٔ بدنی (BMI) است. کسی که شاخص تودهٔ بدنی‌اش بالای ۳۰ است چاق شناخته می‌شود. کسی که شاخص تودهٔ بدنی‌اش بین ۲۵ تا ۳۰ است اضافه‌وزن دارد و چاق به شمار نمی‌آید.
  • عامل اصلی چاقی یا اضافه‌وزن این است که انرژی‌ای که از غذا و نوشیدنی گرفته می‌شود بیشتر، و فعالیت بدنی کمتر از آن مقدارِ دریافتی باشد.
  • در بیشتر وقت‌ها، یک برنامهٔ غذایی کنترل‌شده همراه با ورزش منظم به شما کمک می‌کند وزن کم کنید و احساس سلامت داشته باشید.
  • تعریف چاقی در سن‌های گوناگون فرق نمی‌کند و برای همه، از جمله در سالمندی، به یک شکل حساب می‌شود.
تصویر کارتونی مرد چاق روی ترازو و پزشک در کنار او

چاقی چیست؟

چاقی یا اضافه‌وزن یعنی چربی بدن بیش از اندازهٔ طبیعی است. چاقی فرد را در بالاترین محدودهٔ وزنیِ تعریف‌شده (با توجه به همهٔ شرایط او) جا می‌دهد و برای سلامت زیان‌آور است. اضافه‌وزن هم همان بودنِ چربی اضافی در بدن است، ولی نه به اندازه‌ای که به مرز چاقی برسد. اضافه‌وزن هم برای سلامت زیان دارد، ولی نه به شدتِ چاقی.

شیوع اضافه‌وزن و چاقی در ۷۳ کشور جهان از سال ۱۹۸۰ تا ۲۰۱۵ دو برابر شده است و پیامدهای بسیار سنگین آن دامن بیش از ۲ میلیارد نفر، برابر با ۳۰ درصد مردم جهان، را گرفته است. طبق آمار، روند شیوع چاقی و اضافه‌وزن در ایران هم بسیار خطرناک گزارش شده است.

دکتر رضا ملک‌زاده، استاد ممتاز دانشگاه علوم پزشکی تهران، از نویسندگان همکارِ مطالعهٔ جهانیِ «میزان شیوع و عواقب اضافه وزن و چاقی در کشورهای مختلف» است. او با استناد به نتایج این مطالعه گفته است که ۲۹ میلیون نفر در ایران چاقی و اضافه‌وزن دارند. به گفتهٔ او، شمار افراد چاق در ایران در سال ۱۹۸۰ (۱۳۵۹) ۲ میلیون نفر بوده و در سال ۲۰۱۵ (۱۳۹۴) به ۱۱ میلیون نفر رسیده، یعنی ۵٫۵ برابر شده است. شمار کسانی که در ایران اضافه‌وزن دارند هم در همین دوره از ۵ میلیون نفر به ۱۸ میلیون نفر رسیده و بیش از ۳٫۵ برابر شده است.

چاقی موضوع مهمی در جامعه و به‌ویژه در سالمندی است. چاقی فقط یک ایراد ظاهری نیست، چون خطر بیماری قلبی، دیابت نوع ۲ و دیگر بیماری‌های جدی را بیشتر می‌کند. اصلاح عادت‌های غذایی و ورزش منظم می‌تواند به شما در کنترل چاقی کمک کند. در برخی موارد هم ممکن است پزشک برای کمک به کم شدن وزن، دارو یا جراحی را توصیه کند.

نشانهٔ چاقی چیست؟

آشکارترین نشانهٔ چاقی، چربی اضافی بدن است که معمولاً با شاخص تودهٔ بدنی اندازه گرفته می‌شود. شاخص تودهٔ بدنیِ ۳۰ یا بیشتر نشانهٔ چاقی است، ولی شاخص بین ۲۵ تا ۳۰ اضافه‌وزن به شمار می‌آید، نه چاقی.

شما می‌توانید شاخص تودهٔ بدنی‌تان را با برخی فرمول‌ها حساب کنید. باید توجه داشت که اندازهٔ این شاخص در افراد گوناگون، با شرایط بدنی متفاوت، با هم فرق می‌کند. برای نمونه، افراد زیر ۱۸ سال، زنان باردار و افرادی از برخی نژادها باید اندازه‌گیری متفاوتی داشته باشند. پس پیشنهاد می‌شود در این موارد با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت کنید.

چه چیزهایی چاقی می‌آورد؟

در بیشتر موارد، چاقی کم‌کم و به مرور زمان پیش می‌آید، وقتی انرژی دریافتی از نیاز بدن بیشتر باشد. غذا و نوشیدنی انرژی دارد (که با کیلوژول اندازه گرفته می‌شود) و بدن این انرژی را می‌سوزاند، به‌ویژه هنگام فعالیت بدنی. هر بزرگسال به‌طور متوسط هر روز به ۸۷۰۰ کیلوژول نیاز دارد و هر مقدار انرژیِ اضافه بر آن، به شکل چربی در بدن ذخیره می‌شود. برای همین است که به مرور زمان، خوردن و نوشیدنِ بیش از اندازه بدون بیشتر کردن فعالیت، به بالا رفتن وزن می‌انجامد.

عامل‌هایی که می‌شود کنترل کرد

چاقی کم‌کم از برنامهٔ غذایی نامناسب و انتخاب‌های شیوهٔ زندگی پدید می‌آید؛ مانند:

  • خوردن پیوستهٔ غذای ناسالم: وعده‌های فست‌فود، کیک و شیرینی، گوشت‌های فراوری‌شده و نوشیدنی‌های شیرین پر از کیلوژول‌اند.
  • نوشیدن بیش از اندازهٔ الکل، که کالری فراوانی دارد و هیچ فایدهٔ غذایی ندارد.
  • دوری از فعالیت بدنی: بیش از نیمی از بزرگسالان به اندازهٔ کافی فعالیت بدنی ندارند.

دریافت کالری اضافه معمولاً به این دلیل‌ها پیش می‌آید: استرس، کمبود روحیه، کمبود انگیزه، تغییر احساسات، یا دسترسی نداشتن به گزینه‌های سالم (مثل محیط‌های ورزشی، به دلیل‌های گوناگون).

علت‌های دیگر

چاقی می‌تواند نتیجهٔ عامل‌های دیگری هم باشد؛ مانند:

  • سابقهٔ خانوادگی شما: عادت‌هایی که با آن‌ها بزرگ شده‌اید، یا ژن‌هایی که از پدر و مادرتان به ارث برده‌اید.
  • محیط پیرامون شما: غذایی که در دسترس است، محل کار، و مقدار و کیفیت خواب.
  • سوخت‌وساز شما: اینکه بدنتان چگونه و با چه مقدار مصرف، غذا را به انرژی بدل می‌کند.
  • برخی بیماری‌ها که وزن را بالا می‌برند؛ مانند کم‌کاری تیروئید.
  • برخی داروها که بالا رفتن وزن از عوارض جانبی آن‌هاست؛ مانند داروهای ضد روان‌پریشی.

علت چاقی شما هر چه باشد، پزشک می‌تواند کمکتان کند وزنتان را سامان دهید و سلامتتان را بهتر کنید.

با پزشک دربارهٔ چه صحبت کنید؟

می‌توانید با پزشکتان دربارهٔ این‌ها صحبت کنید:

  • ارزیابی منظمِ شاخص تودهٔ بدنی، اندازهٔ دور کمر و عامل‌هایی که سلامت شما را تهدید می‌کند.
  • اینکه چطور برنامهٔ غذایی‌تان را بهتر کنید.
  • اینکه چه مقدار و چه نوع ورزشی برای شما مناسب است.
  • اینکه آیا برای درمان چاقی به آزمایش‌ها یا روش‌های درمانی بیشتری نیاز دارید.

چاقی را چگونه تشخیص می‌دهند؟

شاخص تودهٔ بدنی

پزشک برای حساب کردن شاخص تودهٔ بدنی و ارزیابی چاقی یا اضافه‌وزن، قد و وزن شما را اندازه می‌گیرد.

برای بیشتر بزرگسالان:

  • شاخص تودهٔ بدنیِ ۱۸٫۵ تا ۲۴٫۹ سالم به شمار می‌آید.
  • شاخص تودهٔ بدنیِ ۲۵ تا ۲۹٫۹ اضافه‌وزن به شمار می‌آید.
  • شاخص تودهٔ بدنیِ ۳۰ به بالا چاقی به شمار می‌آید.

اندازه‌گیری شاخص تودهٔ بدنی ممکن است در برخی گروه‌ها دقت کمتری داشته باشد؛ گروه‌هایی که نسبت عضله به تودهٔ چربی در آن‌ها به‌طور طبیعی متفاوت است. برای نمونه، ورزشکارانی که تودهٔ عضلانی زیادی دارند ممکن است بر پایهٔ این شاخص چاق به شمار بیایند، با اینکه در واقع وزن مناسبی دارند.

دور کمر

پزشک ممکن است برای ارزیابی وزنتان دور کمر شما را هم اندازه بگیرد. به یاد داشته باشید اگر دور کمرتان ۹۴ سانتی‌متر یا بیشتر (برای آقایان) یا ۸۰ سانتی‌متر یا بیشتر (برای زنانی که باردار نیستند) باشد، بیشتر در خطر ناراحتی‌های وابسته به چاقی هستید؛ مانند دیابت نوع ۲، بیماری‌های قلبی و برخی سرطان‌ها.

آزمایش‌های دیگر

پزشک ممکن است فشار خون، قند خون (گلوکز) و چربی خون (لیپید، کلسترول) شما را هم اندازه بگیرد تا خطر دیگر بیماری‌های وابسته به چاقی را ارزیابی کند.

چاقی را چگونه کنترل می‌کنند؟

متأسفانه برای چاقی هیچ روش درمانی سریعی نیست. در بیشتر موارد، یک برنامهٔ غذایی کنترل‌شده همراه با ورزش منظم به شما کمک می‌کند وزن کم کنید و حال بهتری داشته باشید. مثبت‌اندیشی هم برای رسیدن به این هدف بسیار مهم است.

کالری دریافتی را کم کنید

یکی از راه‌های کم کردن وزن، تغییر برنامهٔ غذایی است. برای این کار می‌توانید به جای خوراکی‌های ناسالم و پرانرژی، مانند فست‌فود، غذای فراوری‌شده، نوشیدنی‌های شیرین و الکل، انتخاب‌های سالم مانند سبزی و میوه را بگذارید. مراقب رژیم‌هایی باشید که رفتارهای ناسالم را تشویق می‌کنند یا بعضی غذاها را به‌کلی محدود می‌کنند. هنگام برنامه‌ریزی برای تغییر برنامهٔ غذایی، حتماً با یک متخصص تغذیه مشورت کنید.

فعالیت بدنی را بیشتر کنید

برای کم کردن وزن این هم مهم است که تغییر برنامهٔ غذایی را با دست‌کم ۳۰ دقیقه فعالیت بدنی با شدت متوسط در روز همراه کنید؛ یعنی هر کاری که بیش از اندازهٔ معمول تلاش می‌خواهد، مانند پیاده‌روی تند، شنا یا تنیس.

بسیاری از فعالیت‌های بدنی می‌توانند در زندگی روزمره‌تان جا بگیرند؛ مانند بالا رفتن از پله به جای آسانسور، بازی پرتحرک با فرزندان، استفاده از وسایل حمل‌ونقل عمومی یا دوچرخه‌سواری، و عضویت در یک گروه یا تیم ورزشی.

پژوهش‌ها نشان می‌دهد که:

  • هر فعالیت بدنی بهتر از نشستن است.
  • فعالیت بدنی روزانه مؤثرتر از یک یا دو بار در هفته است.
  • تمرین قدرتی (ورزش با وزنه) دست‌کم دو بار در هفته، به‌ویژه برای سوخت‌وساز بدن (سرعت سوخت‌وساز بدن) و سلامت استخوان بسیار سودمند است.

پشتیبانی برای کم کردن وزن

تغییر شیوهٔ زندگی و سالم کردن آن می‌تواند کمکتان کند تشخیص دهید چه وقت و چرا غذا می‌خورید، یا فکرها و الگوهای فکری‌تان را طوری تغییر دهید که به کم شدن وزن کمک کند. البته گاهی ممکن است پزشک شما را به یک مشاور یا روان‌شناس ارجاع دهد.

داروهای لاغری

داروهای تجویزی برای کم کردن وزن در همهٔ دنیا هست. با این حال بسیار مهم است که مصرف آن‌ها با کم کردن کالری دریافتی و بیشتر کردن فعالیت بدنی همراه باشد. برخی از این داروها با کم کردن چربی‌ای که از غذا جذب می‌شود کار می‌کنند و برخی دیگر کاری می‌کنند که کمتر احساس گرسنگی کنید. داروهای کاهش وزن عوارضی دارند و برای همه مناسب نیستند.

پیش از شروع مصرف داروی کاهش وزن با پزشک یا داروسازتان صحبت کنید تا ببینید این دارو برای شما مناسب است یا نه.

جراحی لاغری

جراحی چاقی می‌تواند با تغییر دادن شیوهٔ هضم و جذب غذا در بدن، به کم شدن وزن برخی افراد کمک کند. پزشک هنگام بررسی جراحی کاهش وزن چند چیز را در نظر می‌گیرد؛ مانند شاخص تودهٔ بدنی شما، اینکه روش‌های دیگر کم کردن وزن را آزموده‌اید یا نه، و اینکه چاقی چقدر بر کارهای روزمره‌تان اثر می‌گذارد.

درمان‌های مکمل

روش‌های درمانی و قرص‌های جایگزین بسیاری هست که می‌گویند برای چاقی و کاهش وزن معجزه می‌کنند. ولی این‌ها نباید جای روش‌های اثبات‌شده‌ای را بگیرند که در بالا گفته شد.

چاقی چه پیامدهایی دارد؟

چاقی یا اضافه‌وزن با چند بیماری دیگر هم ارتباط دارد؛ از جمله:

  • بیماری قلب و رگ‌ها
  • فشار خون بالا
  • دیابت نوع ۲
  • وقفهٔ تنفسی در خواب (آپنه) که با خروپف، بیدار شدن‌های پی‌درپی و خواب‌آلودگی در روز همراه است
  • آرتروز، به‌ویژه در مفصل‌های ران و زانو
  • بیماری ریفلاکس معده به مری