عاطفه یا هیجان در روانشناسی معمولاً به احساسها و واکنشهای عاطفی گفته میشود. بخشی از مغز به نام آمیگدال ورودیهای احساسی را پردازش میکند و پاسخ مناسب با آن ورودی را شکل میدهد.
شما در ارتباط دوسویه با پدیدهها و با فرایندهایی مانند ادراک، حافظه، تفکر و استدلال شناخت پیدا میکنید. از این راه میتوانید دربارهٔ جهان بیرون و خودتان بیندیشید، تصمیم بگیرید، مسئله حل کنید یا خاطرهای را به یاد آورید. همراه با این فرایندها حس درونی هم پیدا میکنید تا چیزهای خوشایند و ناخوشایند درک شوند. وقتی کسی شما را تحسین میکند خوشحال میشوید. گاهی دلتنگ میشوید و گاهی شور و شادی دارید. اینگونه احساسهای تجربهشدنی را میتوان هیجان نامید.
اهمیت سلامت روان سالمندان جامعه ایجاب میکند که مطالعههای گستردهتری در این زمینه داشته باشیم. تنظیم هیجان میتواند شما را توانمند کند و از آسیبهای روانی و اجتماعی پیشگیری کند.

هیجان با اضطراب و افسردگی چه ارتباطی دارد؟
اختلالهایی مانند اضطراب و افسردگی در سالمندان بیشتر وقتها همراه با هم دیده میشوند. این اختلالها با پیامدهای منفی در سلامت جسم و روان و نیز با پاسخ ضعیفتر به درمانهای دارویی و روانشناختی ارتباط دارند.
عاطفهٔ مثبت از راه دشواری در تنظیم هیجان، به شکل خاصی اثر غیرمستقیم بر اضطراب و افسردگی دارد. عاطفهٔ مثبت، عاطفهٔ منفی و دشواری در تنظیم هیجان میتوانند بهطور معناداری اضطراب و افسردگی را در سالمندان پیشبینی کنند. در مداخلههای درمانی یا پیشگیری از اضطراب و افسردگیِ سالمندان، سبک عاطفی و نیز دشواری در تنظیم هیجان باید در نظر گرفته شود.
هر عاطفه سه مؤلفهٔ اساسی دارد
- مؤلفهٔ شناختی: فکرها، باورها و انتظارهایی که نوع و شدت پاسخ هیجانی را تعیین میکنند. آنچه برای یک نفر فوقالعاده لذتبخش است، ممکن است برای دیگری کسلکننده یا آزاردهنده باشد.
- مؤلفهٔ فیزیولوژیکی: تغییرهای جسمی در بدن است. برای نمونه، وقتی بدن با ترس یا خشم از نظر هیجانی برانگیخته میشود، ضربان قلب زیاد میشود، مردمکها گشاد میشوند و میزان تنفس بالا میرود. بیشتر هیجانها برانگیختگی کلی و غیراختصاصی دستگاه عصبی را در خود دارند. با این حال، پژوهشگران در سال ۲۰۰۷ پس از آزمایشهای گوناگون روی میمونها به این نتیجه رسیدند که برای پردازش دو هیجان ترس و غافلگیری، مدارهای عصبی متفاوتی در آمیگدال فعال میشوند.
- مؤلفهٔ رفتاری: به حالتهای گوناگون ابراز هیجانها اشاره دارد. جلوههای چهره، حالتهای اندام، حرکتهای بیانگر و آهنگ صدا همراه با خشم، لذت، شادی، غم، ترس و هیجانهای دیگر تغییر میکنند.
هیجان در مغز و بدن
تجربهٔ هیجان تا اندازهٔ زیادی ریشهٔ فیزیولوژیک دارد. در یک نوع تقسیمبندیِ دستگاه عصبی مرکزی، مغز به سه بخش تقسیم میشود. بخش نخست ساقهٔ مغز و دستگاههای وابسته به آن است که کارهای حیاتی و تنفس را بر عهده دارد. بخش دوم ساختار لیمبیک است و تجربهٔ هیجان در این بخش رخ میدهد. بخش سوم قشر عالی مغز است که مسئول تفکر و فرایندهای عالی مانند حل مسئله است.
رابطهٔ ساختار لیمبیک و قشر مغز تا اندازهای رابطهٔ صفر و یک است؛ یعنی وقتی در حال تجربهٔ یک هیجان هستید و این بخش از مغز کار میکند، قشر مغز غیرفعال میشود. ولی این به آن معنا نیست که نمیتوانید هیجانتان را کنترل کنید. خوشبختانه روشهای رفتاری خوبی هست که کمک میکند رابطهٔ این دو ساختار را متعادل کنید.
هیجانها از الگوهای پاسخ فیزیولوژیک و رفتارهای ویژهای ساخته شدهاند. بیشتر وقتها مردم هیجان را همان احساسی میدانند که به آدم دست میدهد؛ ولی هیجان رفتار است، نه تجربهای خصوصی، و پدیدهای است که در بقای نوع و تولیدمثل نقش دارد. از نشانههای هیجان میتوان تپش قلب و بالا رفتن فشار خون را نام برد.
بهتر است واژهٔ «احساس» را برای «تجربهٔ ذهنی و خصوصی یک عاطفه» به کار ببریم و «عاطفه» را برای «مجموعهای از واکنشها که بسیاری از آنها برای همه دیدنی است». یعنی احساسات کس دیگری را نمیتوان دید؛ فقط بخشی از عاطفههایی که به چنین احساساتی دامن زده دیدنی است.
در این میان، سالمندی که حافظهاش نقص جدی دارد و از این رو نمیتواند با آگاهی از گذشته کاری انجام دهد و چیزی یاد بگیرد، در روبهرو شدن با آدمها عاطفههای خوب یا بدی را تجربه میکند؛ چون همین عاطفهها باعث میشود بیآنکه نام این آدمها را بداند یا بتواند چهرهشان را بشناسد، برخی را بر برخی دیگر ترجیح دهد. پس نمیتوانید عاطفهها را به اختیار خود کنترل کنید.
عاطفهها ناخودآگاه در شما پدید میآیند. تا اندازهای میتوانید بیان برخی عاطفهها را کنترل کنید، ولی بیشتر وقتها در این کار مهارت ندارید. جلوگیری از عاطفه هم مثل جلوگیری از عطسه است. بسته به اینکه در چه فرهنگی بزرگ شده باشید، بیان عاطفههایتان ممکن است فرق کند. شاید بتوانید عاطفهها را تربیت کنید و جلوههای عاطفی را در چهرهتان تا اندازهای سرکوب کنید، ولی نمیتوانید آنها را کاملاً سرکوب کنید.
بُعدهای هیجان
برای توضیح هیجان نظریههای بسیاری مطرح شده است، ولی بیشتر نظریههای تازه بر این باورند که هیجانها از تعامل سهگانهٔ تغییرهای فیزیولوژیک، احساس و رفتار پدید میآیند و پدیدههایی زیستی، روانی و رفتاریاند.
با دیدن یک حیوان احساس ترس میکنید؛ این بخش روانی هیجان است. این هیجان با تغییرهای فیزیولوژیک و پاسخهای بدن، مثل بالا رفتن ضربان قلب، خشک شدن دهان و تغییر رنگ پوست و حالت چهره، کاملتر میشود؛ این بُعد زیستی هیجان است. سپس برای رهایی از حال عاطفی ناخوشایندی که تجربه میکنید رفتاری نشان میدهید، مثل فرار کردن، دور کردن حیوان، فریاد کشیدن و کمک خواستن؛ این هم بُعد رفتاری هیجان است.
هیجانهای اصلی کداماند؟
هشت هیجان اصلی هست که در بقای انسان نقش حیاتی دارند:
- اعتماد
- شادی و سرخوشی
- پیشبینی
- خشم و غضب
- بیزاری
- غم و اندوه
- شگفتی و تعجب
- ترس و وحشت
حالتهای هیجانی دیگر
از ترکیب هیجانهای اصلی، حالتهای هیجانی دیگر پدید میآیند: خوشبینی، پرخاشگری، تحقیر و توهین، پشیمانی و احساس گناه، بیمیلی و ناامیدی، بیم و دلهره، تسلیم و سرافکندگی، و نیز عشق. برای نمونه، عشق ترکیبی از لذت و پذیرش است و پرخاشگری ترکیبی از پیشبینی و خشم.
خلقوخو و آرزوهای سالمندان
ممکن است سالمندان با گذشت زمان و بالا رفتن سن، اگر از پس نیازهای رفاهی و معیشتی خود برنیایند، زود ناامید شوند و زندگی خود را پوچ و بیهوده بدانند. البته این موضوع بسته به باورها و ایمان هر کس میتواند فرق کند. در کل، اگر به نیازهای رفاهی، عاطفی و اقتصادی سالمندان توجه نشود و جامعه با آنان مثل آدمهایی سنوسالدار و بیمار رفتار کند، خود را اضافی و سربار خانواده و جامعه میدانند و در نتیجه، آرزوی سالمندانِ چنین جامعهای چیزی جز مرگ نخواهد بود.
در برابر، در جامعهای که نیازهای سالمندان پراهمیت شمرده شود و امکانات و بودجهٔ لازم برای برآوردن نیازهای اساسیشان فراهم باشد، سالمندان به جای افسردگی و گوشهگیری، با روحیه و انرژی بالا و در جایگاه عضوی سودمند، در کارهای گوناگون اجتماعی فعالانه حضور خواهند داشت و با همکاری و تلاش، همیشه روحیهٔ خودباوری را در خود نگه میدارند.
یکی از نیازهای مهم و اساسی و از آرزوهای سالمندان، شرکت در تورهای گردشگری، کوهنوردی و طبیعتگردی است. این برنامهها سالمندان را با طبیعت مأنوس و با یکدیگر صمیمی میکند و با بالا بردن روحیه، آنان را به کارهای گروهی تشویق میکند.
حس مفید بودن و توجه همیشگی به درددلهای سالمندان، مهمترین و حیاتیترین چیز برای تقویت اعتمادبهنفس و خودباوری آنان است. به این ترتیب، سالمند احساس پوچی و بیهودگی نمیکند، خود را عضوی سودمند و اثرگذار میداند و هیچگاه حس سربار یا اضافی بودن به او دست نمیدهد.
باید توجه داشت که واژهٔ سالمندی به معنای بیماری و کمتوانی نیست؛ فقط بالا رفتن سن است. اگر با نگاه بهتری به سالمندان بنگریم، درمییابیم که آنان مهرههای باتجربه و کارکشتهٔ جامعهاند و میتوان دربارهٔ کارهای گوناگون جامعه با آنان مشورت کرد و از تجربههایشان بهره برد. احترام به سالمندان در حالتها و موقعیتهای گوناگون، یکی دیگر از نیازهای عاطفی آنان است و با دیدن این رفتار، حس مفید بودن به آنان دست میدهد.
پس همهٔ جامعه باید از هر نظر از آرزوها و خواستههای سالمندان پشتیبانی کند و با راه انداختن مؤسسههای گوناگون در پی برآوردن نیازهای مهم و ضروری آنان باشد، تا با رضایت و انرژی بالا به زندگی ادامه دهند و به مردهٔ متحرک بدل نشوند.
مهارت مدیریت هیجان چیست؟
مهارت مدیریت هیجان، که یکی از مهارتهای زندگی است، یعنی مدیریت آگاهانه، هوشیارانه و خلاقانهٔ هیجانها. برای اینکه بتوانید هیجانها را آگاهانه و خلاقانه مدیریت کنید، باید آنها را خوب بشناسید و از وجود، نقش و اندازهٔ اثرشان هم آگاه باشید.
این مهارت چه کمکی میکند؟
مهارت مدیریت هیجان به شما کمک میکند:
- احساسها و هیجانهایتان را بشناسید.
- پیشبینی کنید که در هر موقعیت چه هیجانی در شما پدید میآید.
- پیشبینی کنید که شدت آن هیجان چقدر خواهد بود.
- بدانید هنگام تجربهٔ هر هیجان چه واکنشی نشان خواهید داد.
- بدانید این رفتارها و واکنشها چه اثری بر دیگران و بر هیجانها و رفتارهایشان خواهد گذاشت.
- هیجانهایتان را بپذیرید و مدیریت کنید. در واقع در مهارت مدیریت هیجان میآموزید که میزبان هیجان هستید.
همچنین کمک میکند:
- احساسها و هیجانهای سالمندان شناخته شود.
- جامعه برای احساسات سالمند ارزش قائل شود.
- اطرافیان واکنشها و رفتارهای احتمالی سالمندان را پیشبینی کنند و بهترین و مناسبترین واکنش را در برابر آنها نشان دهند.
- فضایی سرشار از پشتیبانی و امنیت خاطر برای سالمند و اطرافیانش فراهم شود.
چرا باید این مهارت را تقویت کرد؟
برخی هیجانها به مدیریت و تنظیم خاصی نیاز ندارند. مثلاً وقتی با چیز خندهداری روبهرو میشوید، میتوانید متناسب با شرایط هیجانتان را ابراز کنید و بخندید. ولی برخی هیجانها مثل ترس، غم و اندوه و خشم، اگر درست مدیریت نشوند، پیامدهای زیادی برایتان به جا میگذارند؛ مانند اینها:
- رابطهتان با اطرافیان به دشواری میافتد.
- ممکن است به خود و دیگران آسیب برسانید.
- نزدیکترین کسانِ زندگیتان بارها و بهشدت از شما میرنجند.
- اعتبار و وجههٔ اجتماعیتان خدشهدار میشود.
- لحظههای شیرین و خوشایند بسیاری با عصبانیتهای پیاپی و بیش از اندازه به کامتان تلخ خواهد شد.
- پس از تجربهٔ پیامدهای منفی کنترل نکردن خشم، احساس گناه و پشیمانی میکنید.
- در موارد زیادی حقتان پایمال میشود.
اگر غم و اندوه مدیریت نشود
غم و اندوه هم از هیجانهایی است که زیاد تجربه میشود. ناراحت و غمگین شدن در ناگواریها و لحظههای اندوهبار عادی و طبیعی است، ولی اگر نتوانید آن را درست مدیریت کنید، ممکن است دشواریهایی برایتان پیش بیاید. اگر زودرنج و حساس باشید و زیاد غصه بخورید و غمگین شوید، با گذشت زمان بیانگیزه میشوید و شور و شوق در زندگیتان کمرنگ میشود. مبارزه نکردن با خلق منفی در درازمدت احتمال افسردگی را بیشتر میکند.
اجتناب هیجانی و پیامدهای آن
دستکم پنج مشکل اجتناب هیجانی هست که به باور پژوهشگران ریشهٔ بسیاری از مشکلهای هیجانی است:
- موقعیتی: آدمها، جاها، چیزها و فعالیتها.
- شناختی: فکرها، تصویرها و خاطرهها.
- بدنی: حسهای درونی بدن مثل تپش قلب، عرق کردن، خستگی، تنگی نفس و برانگیختگی جنسی ناخواسته.
- محافظتی: اجتناب از تردید با وارسیهای پیاپی، کمالگرایی، عقب انداختن کارها و اطمینان گرفتن دوباره.
- جایگزینی: اجتناب از تجربهٔ هیجان با جابهجا کردن هیجانها با مصرف مواد مخدر، الکل، قمار یا پرخوری.
با هیجان ناخوشایند چطور روبهرو شویم؟
- برای برخورد مؤثر با هیجانی منفی مثل خشم یا غم، نخست باید بتوانید آن را تشخیص دهید. تغییرهای جسمیای که هنگام هیجان تجربه میکنید مانند زنگ خطری است که از حضور یک هیجان خبر میدهد.
- در مرحلهٔ بعد، فکرهایی را که این هیجان را پدید آوردهاند شناسایی کنید.
- در گام سوم، رفتاری را که در پی هیجان انجام میدهید ارزیابی کنید. گاهی لازم است رفتار تغییر کند.
به یاد داشته باشید که به تجربهٔ هیجانهای گوناگون نیاز دارید و هیچ هیجانی نباید سرکوب شود؛ باید درست ابراز شود.
چند مهارت برای مدیریت هیجان
بکوشید هیجانهایتان را بشناسید
شناخت هیجان بخش مهمی از کنترل آن است. فرض کنید در موقعیتی کسی به دیگری میگوید: «تو الان عصبانی هستی» و او پاسخ میدهد: «نه، به هیچ وجه»، در حالی که رگ گردنش بیرون زده و صورتش از شدت خشم سرخ شده است. گویا او از هیجان منفی خودش آگاه نیست، یا اگر آگاه است دیگر نمیتواند آن را کنترل کند.
به هیجانهایتان اجازهٔ ابراز بدهید
سادهترین راه بروز هیجانی مانند خوشحالی، خندیدن است. حتی اگر تنها هستید، میتوانید مطلب خندهداری بخوانید و بلند بخندید. اگر غمگین هستید، بکوشید دربارهٔ چیزی که ناراحتتان کرده با کسی حرف بزنید و حتی پیش او گریه کنید. گاهی میتوان احساسهایی مانند خشم را در فعالیتی مانند کار یا ورزش تخلیه کرد.
گاهی احساسهایتان را بنویسید
این کار خودش گونهای ابراز وجود برای بیان احساس است. نوشتن احساسها هم راهی برای تخلیهٔ آنهاست و هم فرصتی برای یافتن راهحل دربارهٔ احساسهای منفی فراهم میکند.
روشهای کنترل هیجانهای منفی را بیاموزید
هیچکس نمیتواند بگوید هیجان منفی را تجربه نمیکند. طبیعی است که آدمها به خاطر رویدادهای پیرامونشان ممکن است هیجانهای گوناگونی را تجربه کنند؛ ولی اینکه چطور با آنها روبهرو شوند به آموختن نیاز دارد.
هیجان پدیدهای چندبُعدی است
هیجانها چندبُعدیاند و به شکل پدیدههایی ذهنی، زیستی، هدفمند و اجتماعی وجود دارند. از این نظر احساسهای ذهنیاند که باعث میشوند حال ویژهای مثل عصبانیت یا شادی داشته باشیم. هیجانها واکنشهای زیستی هم هستند؛ پاسخهایی که انرژی را بسیج میکنند و بدن را برای سازگار شدن با هر موقعیتی آماده میسازند. هیجانها پدیدهای اجتماعی نیز هستند.
مهارت مدیریت هیجان شما را توانا میکند هیجانها را در خود و دیگران تشخیص دهید، بدانید چطور بر رفتار اثر میگذارند و بتوانید به هیجانهای گوناگون واکنش مناسب نشان دهید.
