اختلال خواب در این سالها شایع است و میتواند اثر جدی بر کیفیت زندگی بگذارد. این اختلال میتواند به این شکلها باشد: سخت به خواب رفتن، بیدار شدنهای پیدرپی در شب، خواب سبک، خوابِ بههمخورده و کمبود خواب عمیق. عاملهای گوناگونی میتوانند این اختلالها را برانگیزند. برخی از آنها اینهاست.
ساختار خواب تغییر میکند
تغییر در ساختار خواب در سالمندی شایع است و میتواند به اختلال خواب بینجامد. با بالا رفتن سن، تغییرهای فیزیولوژیکیای پیش میآید؛ مانند کم شدن عمق خواب، کم شدن مرحلههای خواب رِم (خوابی که چشمها در آن حرکت میکنند) و بیشتر شدن بیداری در شب. این تغییرها سبب میشود که در کل، در این سن از خواب عمیق و باکیفیت بیبهره بمانید.
عاملهای دیگری هم میتوانند اثر بگذارند؛ از جمله درد و ناراحتیهای جسمی، بیماریهای مزمن، اضطراب و استرس. این تغییرها در ساختار خواب میتواند به اختلالهایی مانند بیخوابی یا بیدار شدنهای پیدرپی در شب بینجامد که در پایان کیفیت زندگی روزانه را پایین میآورد، خستگی را بیشتر میکند و حافظه و تمرکز را مختل میکند.
بیماریها
بیماریها در سالمندی میتوانند مستقیم یا غیرمستقیم بر ساختار و کیفیت خواب اثر بگذارند و اختلال خواب پدید آورند. برخی از آنها، مانند درد مزمن، بیماریهای قلبی، دیابت، بیماریهای ریوی، اختلالهای تنفسی و سندرم پای خسته، میتوانند مستقیم سبب بیدار شدنهای پیدرپی در شب شوند و روند خواب را مختل کنند.
داروهایی که برای درمان این بیماریها مصرف میشود هم میتواند بر الگوی خواب اثر منفی بگذارد. از سوی دیگر، بیماری میتواند استرس و اضطراب را بیشتر کند و این هم مستقیم به بیخوابی و اختلال در الگوی خواب میانجامد.
در نتیجه، بیماریها در سالمندی میتوانند مانند چرخهای تضعیفکننده بر خواب اثر بگذارند و در بیشتر شدن اختلالهای خواب و پایین آمدن کیفیت زندگی روزانه نقش بسیار مهمی داشته باشند.
مصرف دارو
مصرف دارو در سالمندی یکی از عاملهای مهمی است که میتواند به اختلال خواب بینجامد. بسیاری از سالمندان به سبب بیماریهای مزمن یا وضعیتهای پزشکی خاص به مصرف دارو نیاز دارند. برخی از این داروها، بهویژه آنهایی که برای درمان درد، اضطراب یا اختلالهای روحی و عصبی تجویز میشوند، ممکن است بر ساختار و کیفیت خواب اثر جانبی داشته باشند.
برخی داروها میتوانند خواب را ناپایدار کنند، زمان خواب را کم کنند یا به خواب عمیق و باکیفیت آسیب بزنند. برخی داروها هم ممکن است بیداری در شب را بیشتر کنند یا به اختلالهایی مانند زود بیدار شدن و بیخوابی بینجامند. این اثرها نهتنها میتواند کیفیت خواب و استراحت را پایین بیاورد، بلکه میتواند استرس و اضطراب را هم بیشتر کند.
پس نظارت دقیق پزشک بر مصرف داروها و دادن تغییرهای لازم در دوز و زمان مصرف آنها میتواند به بهتر شدن الگوی خواب شما و پیشگیری از اختلال خواب کمک کند. این را هم باید در نظر داشت که هر کس ممکن است به داروها واکنش دیگری نشان دهد؛ پس دارویی که خواب یک نفر را مختل میکند، ممکن است بر فرد دیگر این اثر را نداشته باشد.
برای ادارهٔ اختلال خواب در سالمندان ممکن است روشهای گوناگونی به کار برود؛ از جمله تغییر در شیوهٔ زندگی، مانند برنامهٔ خواب منظم، تغییر در تغذیه و ورزش کردن.
مشورت با پزشک هم میتواند به شناسایی و ادارهٔ عاملهای پدیدآورندهٔ اختلال خواب کمک کند؛ از جمله با بررسی بیماریها و تنظیم داروها.
بیخوابی چه پیامدهایی دارد؟
بیخوابی در سالمندی میتواند برای سلامت و روحیه پیامدهای جدی داشته باشد. برخی از این پیامدها:
- ضعیف شدن دستگاه ایمنی: خواب کافی برای حفظ دستگاه ایمنی بدن بسیار حیاتی است. بیخوابی میتواند دستگاه ایمنی را ضعیف کند و خطر عفونتها و بیماریهای گوناگون را بالا ببرد.
- بیشتر شدن خطر بیماریهای قلب و رگها: خواب ناکافی میتواند فشار خون، ضربان قلب و هورمون استرس را بالا ببرد و در نتیجه خطر بیماریهای قلب و رگها را بیشتر میکند.
- بیشتر شدن خطر بیماریهای مزمن: برخی بیماریهای مزمن مانند دیابت و افسردگی هم با بیخوابی ارتباط دارند. بیخوابی میتواند عوارض این بیماریها را پدید آورد یا شدیدتر کند.
- بیشتر شدن خطر اختلال حافظه و تمرکز: خواب ناکافی میتواند دشواریهای حافظه، تمرکز و توجه را بیشتر کند و این بر کارایی روزمره و تصمیمگیری اثر منفی دارد.
- بیشتر شدن خطر بیماریهای روانی: بیخوابی میتواند به افسردگی، اضطراب و اختلالهای خلقی بینجامد که مستقیم بر کیفیت زندگی اثر میگذارند.
- بیشتر شدن خطر زمین خوردن و آسیب دیدن: بیخوابی میتواند تعادل و پایداری را کم کند و خطر زمین خوردن و آسیب جسمی را بالا ببرد که در سالمندی میتواند پیامدهای جدی داشته باشد.
در کل، بیخوابی در سالمندی میتواند عوارض جدی برای سلامت و کیفیت زندگی داشته باشد. پس مراقبت از الگوی خواب و، اگر لازم شد، مشورت با پزشک برای تشخیص و درمان اختلال خواب بسیار مهم است.
برای بهتر شدن خواب چه میتوان کرد؟
راههای بهتر کردن اختلال خواب در سالمندی میتواند کارهایی در زمینهٔ شیوهٔ زندگی، محیط خواب و کنترل استرس و اضطراب باشد. چند مورد از این راهها:
برنامهٔ خواب منظم داشته باشید
بکوشید همیشه در ساعت مشخصی به خواب بروید و صبح هم در ساعت ثابتی بیدار شوید. برنامهٔ خواب منظم میتواند به بهتر شدن اختلال خواب کمک کند، چون ساعت زیستی بدن را تنظیم میکند و بهترین زمان خواب و بیداری را مشخص میکند.
این نکته بهویژه در سالمندی مهم است، چون با بالا رفتن سن ساعت زیستی بدن تغییر میکند و ممکن است الگوی خواب نامناسبی پدید آید. پس داشتن الگوی خواب منظم میتواند به حفظ سلامت و رفاه شما کمک کند.

محیط خواب را مناسب کنید
محیط خواب مناسب میتواند به شکل چشمگیری به برطرف شدن اختلال خواب کمک کند. این کار ممکن است تغییرهایی در اتاق خواب باشد؛ مانند دمای اتاق، نور، صدا، راحتی تخت و مانند اینها.
- دمای اتاق: دمای مناسب اتاق میتواند به خواب عمیق و دلپذیر کمک کند. برای بسیاری از افراد، دمای ۱۸ تا ۲۱ درجهٔ سانتیگراد بهترین دما برای خواب است.
- نور: نور محیط خواب مهم است. نور شدید میتواند بیداری را برانگیزد، ولی نور نرم و ملایم میتواند به آرامش و خواب عمیق کمک کند. پس پردهٔ ضخیم یا روشهای دیگری که نور اتاق را کم میکند میتواند سودمند باشد. اگر به هر دلیل نتوانید نور محیط خواب را کم کنید، چشمبند زدن هنگام خواب میتواند سودمند باشد.
- صدا: صداهای محیط میتوانند بر خواب اثر بگذارند. اطمینان از کم شدن صدای محیط با پنجرههای دوجداره و آرام بودن فضای اتاق خواب میتواند به خواب عمیق کمک کند.
- راحتی تخت و تشک: تخت و تشکی که راحت و به اندازهٔ مناسب شما باشد میتواند آسایش و راحتیِ لازم را برای خواب باکیفیت و عمیق فراهم کند.
- تهویهٔ مناسب: اطمینان از اینکه هوای اتاق خواب تازه است و، اگر شدنی باشد، دسترسی به هوای طبیعی میتواند خواب را بهتر کند.
از مواد تحریککننده دوری کنید
در ساعتهای پیش از خواب از قهوه، چای، نیکوتین و الکل خودداری کنید، چون این مواد میتوانند به اختلال خواب بینجامند.
فعالیت بدنی داشته باشید
فعالیت بدنی منظم میتواند کیفیت خواب را بهتر کند. با این حال، ورزش در ساعتهای نزدیک به خواب باید معتدل باشد.
استرس و اضطراب را کنترل کنید
روشهای مراقبه، یوگا، تمرین تنفس عمیق و روشهای دیگر میتوانند به کم شدن استرس و اضطراب کمک کنند و در نتیجه خواب را بهتر میکنند.
اهمیت هر یک از این راهها بسته به نیازها و وضعیت ویژهٔ هر کس فرق میکند. تغییر در شیوهٔ زندگی و محیط خواب هم ممکن است صبر و پیگیری پیوسته بخواهد تا نتیجهٔ دلخواه به دست آید.
