سالمندان، یعنی کسانی که ۶۰ سال یا بیشتر دارند، در جایگاه عضو خانواده، داوطلب و شرکت‌کنندهٔ فعال در نیروی کار، کمک‌های مهمی به جامعه می‌کنند. بیشتر افراد سلامت روان خوبی دارند، ولی بسیاری از سالمندان در خطر اختلال‌های روانی، اختلال‌های عصبی یا مشکل مصرف مواد و نیز وضعیت‌های دیگری مانند دیابت، کم‌شنوایی و آرتروز هستند. همچنین هرچه سن بالاتر می‌رود، احتمال اینکه فرد هم‌زمان چند بیماری داشته باشد بیشتر می‌شود.

سلامت روان و تندرستی در سن‌های بالاتر به همان اندازه مهم است که در هر زمان دیگری از زندگی. اختلال‌های روانی و عصبی در میان سالمندان ۶٫۶ درصد از کل کم‌توانی‌ها (سال‌های زندگی تعدیل‌شده با کم‌توانی) را در این گروه سنی تشکیل می‌دهد. نزدیک به ۱۵ درصد از بزرگسالان ۶۰ ساله و بالاتر یک اختلال روانی دارند.

اختلال‌های روانی در سالمندی چقدر شایع است؟

جمعیت جهان به‌سرعت رو به سالمندی می‌رود. بین سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۵۰، نسبت سالمندان جهان تقریباً دو برابر می‌شود و از حدود ۱۲ درصد به ۲۲ درصد می‌رسد. به عدد مطلق، این یعنی افزایش از ۹۰۰ میلیون نفر به ۲ میلیارد نفرِ بالای ۶۰ سال.

بیش از ۲۰ درصد از بزرگسالان ۶۰ ساله و بالاتر یک اختلال روانی یا عصبی دارند (اختلال‌های سردرد در این شمار نیامده است). ۶٫۶ درصد از همهٔ کم‌توانی‌ها (سال‌های زندگی تعدیل‌شده با کم‌توانی) در میان افراد بالای ۶۰ سال را هم به اختلال‌های روانی و عصبی نسبت می‌دهند. این اختلال‌ها در سالمندان ۱۷٫۴ درصد از سال‌های زندگی با کم‌توانی را تشکیل می‌دهند.

شایع‌ترین اختلال‌های روانی و عصبی در این گروه سنی، زوال عقل و افسردگی است که به‌ترتیب نزدیک به ۵ و ۷ درصد از جمعیت سالمند جهان را درگیر می‌کند. اختلال‌های اضطرابی ۳٫۸ درصد از جمعیت سالمند را درگیر می‌کند و مشکل مصرف مواد تقریباً ۱ درصد را. حدود یک‌چهارم مرگ‌های ناشی از خودآزاری نیز در میان افراد ۶۰ ساله یا بالاتر است. مشکل سوءمصرف مواد در سالمندان بیشترِ وقت‌ها نادیده گرفته می‌شود یا اشتباه تشخیص داده می‌شود.

مشکل‌های سلامت روان را نه متخصصان مراقبت‌های بهداشتی شناسایی کرده‌اند و نه خود سالمندان. انگی که پیرامون این وضعیت‌ها هست نیز سبب می‌شود افراد تمایلی به کمک خواستن نداشته باشند.

چه چیزهایی خطر را بیشتر می‌کند؟

در هر دوره‌ای از زندگی ممکن است عامل‌های خطر گوناگونی برای سلامت روان در کار باشد. سالمندان ممکن است استرس‌هایی را تجربه کنند که در زندگی همهٔ مردم هست، و نیز استرس‌هایی را که در سال‌های بعدیِ زندگی شایع‌تر است؛ مانند کم شدن چشمگیر و پیوستهٔ ظرفیت‌ها و کم شدن توانایی عملکردی.

برای نمونه، سالمندان ممکن است کم شدن تحرک، درد مزمن، ضعف یا ناراحتی‌های دیگرِ سلامت را تجربه کنند و برای آن‌ها به گونه‌ای مراقبت بلندمدت نیاز داشته باشند. همچنین احتمال اینکه رویدادهایی مانند سوگ، یا پایین آمدن وضعیت اجتماعی و اقتصادی با بازنشستگی را تجربه کنند، بیشتر است. همهٔ این عامل‌های استرس‌زا می‌تواند به انزوا، تنهایی یا پریشانی روانی در سالمندان بینجامد که برای آن ممکن است به مراقبت بلندمدت نیاز داشته باشند.

سلامت روان بر سلامت جسم اثر دارد و سلامت جسم بر سلامت روان. برای نمونه، افسردگی در سالمندانی که بیماری جسمی مانند بیماری قلبی دارند بیشتر از افراد سالم است. از سوی دیگر، افسردگیِ درمان‌نشده در سالمندی که بیماری قلبی دارد می‌تواند بر نتیجهٔ آن بیماری اثر منفی بگذارد.

سالمندان در برابر سالمندآزاری نیز آسیب‌پذیرند؛ از جمله آزار جسمی، کلامی، روانی، مالی و جنسی، رها شدن، بی‌توجهی، و از دست رفتن جدیِ حیثیت و احترام. شواهد کنونی نشان می‌دهد که از هر ۶ سالمند ۱ نفر با سالمندآزاری روبه‌رو می‌شود. سالمندآزاری نه‌تنها می‌تواند به آسیب جسمی بینجامد، بلکه پیامدهای روانی جدی و گاه طولانی‌مدت، از جمله افسردگی و اضطراب، به بار می‌آورد.

زوال عقل و افسردگی؛ دو مسئلهٔ بهداشت عمومی

زوال عقل

زوال عقل (دمانس) یک سندرم است که معمولاً مزمن یا پیش‌رونده است و در آن حافظه، تفکر، رفتار و توانایی انجام کارهای روزمره بدتر می‌شود. این بیماری بیشتر سالمندان را درگیر می‌کند، هرچند بخشی طبیعی از بالا رفتن سن نیست.

برآورد می‌شود که ۵۰ میلیون نفر در سراسر جهان با زوال عقل زندگی می‌کنند و نزدیک به ۶۰ درصد آنان در کشورهای کم‌درآمد و با درآمد متوسط‌اند. شمار کل کسانی که زوال عقل دارند در سال ۲۰۳۰ به ۸۲ میلیون و در سال ۲۰۵۰ به ۱۵۲ میلیون نفر خواهد رسید.

زوال عقل، از نظر هزینه‌های مستقیم مراقبت پزشکی، اجتماعی و غیررسمی، مسائل اجتماعی و اقتصادی چشمگیری در پی دارد. فشارهای جسمی، عاطفی و اقتصادی هم می‌تواند استرس فراوانی برای خانواده‌ها و مراقبان پدید آورد. کسانی که زوال عقل دارند و مراقبانشان به پشتیبانی نظام‌های بهداشتی، اجتماعی، مالی و حقوقی نیاز دارند.

افسردگی

افسردگی می‌تواند رنج بسیاری به بار آورد و کارکرد فرد را در زندگی روزمره مختل کند. افسردگی تک‌قطبی در ۷ درصد از جمعیت سالمند دیده می‌شود و ۵٫۷ درصد از سال‌های زندگی با کم‌توانی را در میان افراد بالای ۶۰ سال تشکیل می‌دهد. افسردگی در مراکز مراقبت اولیه هم کمتر تشخیص داده می‌شود و هم کمتر درمان می‌شود.

نشانه‌های آن بیشترِ وقت‌ها نادیده می‌ماند و درمان نمی‌شود، چون هم‌زمان با مشکل‌های دیگری پیش می‌آید که سالمندان با آن روبه‌رو هستند.

سالمندانی که نشانه‌های افسردگی دارند، در مقایسه با کسانی که بیماری‌های مزمن پزشکی مانند بیماری ریوی، فشار خون بالا یا دیابت دارند، عملکرد ضعیف‌تری دارند. افسردگی همچنین «درک سلامت ضعیف»، استفاده از خدمات مراقبت بهداشتی و هزینه‌ها را بیشتر می‌کند.

برای پاسخ به نیازهای سلامت روان سالمندان چه باید کرد؟

مهم است که پزشکان و کارشناسان سلامت و جامعه‌ها برای پاسخ به نیازهای ویژهٔ جمعیت سالمند آماده شوند؛ از جمله با:

  • آموزش مراقبت از سالمندان به متخصصان بهداشت؛
  • پیشگیری و ادارهٔ بیماری‌های مزمن وابسته به سن، از جمله اختلال‌های روانی، عصبی و مصرف مواد؛
  • طراحی سیاست‌های پایدار در مراقبت بلندمدت و مراقبت تسکینی؛
  • گسترش خدمات و محیط‌های سازگار با سن.

ارتقای سلامت

سلامت روان سالمندان را می‌توان با ترویج سالمندی فعال و سالم بهتر کرد. ارتقای سلامت روان، به‌طور ویژه برای سالمندان، یعنی فراهم کردن شرایط زندگی و محیط‌هایی که از رفاه پشتیبانی می‌کند و به افراد امکان می‌دهد زندگی سالمی داشته باشند. ارتقای سلامت روان تا اندازهٔ زیادی به راهبردهایی بستگی دارد که اطمینان می‌دهد سالمندان منابع لازم برای برآوردن نیازهایشان را دارند؛ مانند:

  • فراهم کردن امنیت و آزادی؛
  • مسکن مناسب از راه سیاست مسکن حمایتی؛
  • حمایت اجتماعی از سالمندان و مراقبانشان؛
  • برنامه‌های بهداشتی و اجتماعی برای گروه‌های آسیب‌پذیر، مانند کسانی که تنها زندگی می‌کنند، جمعیت روستایی، یا کسانی که بیماری روانی یا جسمیِ مزمن یا عودکننده دارند؛
  • برنامه‌های پیشگیری از سالمندآزاری و مقابله با آن؛
  • برنامه‌های توسعهٔ جامعه.

مداخله‌ها

شناخت و درمان سریع اختلال‌های روانی، عصبی و مصرف مواد در سالمندان ضروری است. هم مداخله‌های روانی‌اجتماعی و هم دارو توصیه می‌شود.

اکنون هیچ دارویی برای درمان زوال عقل در دسترس نیست، ولی برای پشتیبانی از کسانی که زوال عقل دارند و مراقبان و خانواده‌هایشان، و برای بهتر کردن زندگی آنان، کارهای بسیاری می‌توان کرد؛ مانند:

  • تشخیص زودهنگام، تا ادارهٔ بیماری زود و به بهترین شکل آغاز شود؛
  • رساندن سلامت جسم و روان، توانایی عملکردی و رفاه به بهترین حد؛
  • شناسایی و درمان بیماری جسمیِ همراه؛
  • شناسایی و ادارهٔ رفتار چالش‌برانگیز؛
  • دادن اطلاعات به مراقبان و حمایت بلندمدت از آنان.

مراقبت از سلامت روان در جامعه

سلامت عمومی و مراقبت اجتماعیِ خوب برای ارتقای سلامت سالمندان، پیشگیری از بیماری‌ها و ادارهٔ بیماری‌های مزمن مهم است. از این رو مهم است که همهٔ پزشکان و کارشناسان سلامت برای کار با مسائل و اختلال‌های وابسته به سالمندی آموزش ببینند. مراقبت اولیهٔ مؤثر از سلامت روان در سطح جامعه برای سالمندان بسیار مهم است. تمرکز بر مراقبت بلندمدت از سالمندانی که اختلال روانی دارند، و نیز آموزش دادن به مراقبان و حمایت از آنان، بسیار مهم است.

برای تضمین بالاترین کیفیت خدمات برای کسانی که بیماری روانی دارند و مراقبانشان، محیط قانونی مناسب و حمایت‌کننده‌ای لازم است که بر پایهٔ استانداردهای پذیرفته‌شدهٔ بین‌المللی حقوق بشر باشد.

سازمان جهانی بهداشت چه می‌کند؟

سازمان جهانی بهداشت از دولت‌ها در هدفِ تقویت و ارتقای سلامت روان سالمندان و گنجاندن راهبردهای مؤثر در سیاست‌ها و برنامه‌ها پشتیبانی می‌کند. مجمع جهانی بهداشت در سال ۲۰۱۶ «راهبرد جهانی و برنامهٔ اقدام دربارهٔ سالمندی و سلامت» را تصویب کرد. یکی از هدف‌های این راهبرد جهانی، هم‌سو کردن نظام‌های بهداشتی با نیازهای جمعیت سالمند است؛ هم برای سلامت روان و هم برای سلامت جسم. اقدام‌های کلیدی آن این‌هاست: سمت‌وسو دادن به نظام‌های بهداشتی بر محور ظرفیت ذاتی و توانایی عملکردی؛ گسترش و تضمین دسترسی مقرون‌به‌صرفه به مراقبت‌های بالینیِ باکیفیت و یکپارچه برای سالمندان؛ و اطمینان از نیروی کار بهداشتیِ پایدار و آموزش‌دیده، مستقر و مدیریت‌شده.

«برنامهٔ اقدام جامع سلامت روان برای سال‌های ۲۰۱۳ تا ۲۰۲۰» تعهدی است از سوی همهٔ کشورهای عضو سازمان جهانی بهداشت برای انجام اقدام‌های مشخص در راه ارتقای رفاه روانی، پیشگیری از اختلال‌های روانی، ارائهٔ مراقبت، کمک به بهبودی، ارتقای حقوق بشر و کاهش مرگ‌ومیر، عوارض و کم‌توانی برای کسانی که اختلال روانی دارند، از جمله سالمندان. این برنامه بر چهار هدف کلیدی تمرکز دارد:

  • تقویت رهبری و حکمرانی مؤثر برای سلامت روان؛
  • ارائهٔ خدمات جامع، یکپارچه و پاسخ‌گوی سلامت روان و مراقبت اجتماعی در محیط‌های مبتنی بر جامعه؛
  • اجرای راهبردهای ارتقا و پیشگیری در سلامت روان؛
  • تقویت نظام‌های اطلاعاتی، شواهد و پژوهش برای سلامت روان.

افسردگی، روان‌پریشی (سایکوز)، خودکشی، صرع، زوال عقل و اختلال‌های مصرف مواد در «برنامهٔ اقدام برای شکاف سلامت روان» سازمان جهانی بهداشت گنجانده شده است. هدف این برنامه بهتر کردن مراقبت از اختلال‌های روانی، عصبی و مصرف مواد است، از راه فراهم کردن راهنما و ابزار برای گسترش خدمات بهداشتی در منطقه‌های کم‌منبع. بستهٔ این برنامه مداخله‌هایی برای پیشگیری و ادارهٔ هر یک از این وضعیت‌های اولویت‌دار در مراکز بهداشتی غیرتخصصی دارد، از جمله برای سالمندان.

سازمان جهانی بهداشت زوال عقل را چالشی برای بهداشت عمومی می‌شناسد و گزارشی با عنوان زوال عقل: یک اولویت بهداشت عمومی منتشر کرده است تا از اقدام در سطح بین‌المللی و ملی پشتیبانی کند. این سازمان در مارس ۲۰۱۵ «نخستین کنفرانس وزیران دربارهٔ اقدام جهانی علیه زوال عقل» را برگزار کرد. این کنفرانس آگاهی از چالش‌های بهداشت عمومی و اقتصادیِ برآمده از زوال عقل، و درک بهتر نقش‌ها و مسئولیت‌های کشورهای عضو و ذی‌نفعان را تقویت کرد و به «فراخوانی برای اقدام» انجامید که شرکت‌کنندگان کنفرانس از آن پشتیبانی کردند.

در ماه مهٔ ۲۰۱۷، مجمع جهانی بهداشت برنامهٔ اقدام جهانی دربارهٔ پاسخ بهداشت عمومی به زوال عقل ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۵ را تأیید کرد. این برنامه طرح جامعی برای اقدام پیش روی سیاست‌گذاران، شریکان بین‌المللی، منطقه‌ای و ملی و سازمان جهانی بهداشت می‌گذارد؛ در زمینه‌هایی مانند افزایش آگاهی از زوال عقل و پدید آوردن ابتکارهای «دوستدار زوال عقل»، کاهش خطر زوال عقل، تشخیص و درمان و مراقبت، پژوهش و نوآوری، و حمایت از مراقبانِ کسانی که زوال عقل دارند. هدف آن بهتر کردن زندگی کسانی است که زوال عقل دارند و مراقبان و خانواده‌هایشان، و هم‌زمان کم کردن اثر زوال عقل بر افراد، جامعه‌ها و کشورها.

در بخشی از تلاش‌ها برای عملی کردن این طرح، یک سکوی نظارت بین‌المللی به نام «رصدخانهٔ جهانی زوال عقل» برای سیاست‌گذاران و پژوهشگران ساخته شده است تا پایش و تبادل اطلاعات دربارهٔ سیاست‌های زوال عقل، ارائهٔ خدمات، همه‌گیرشناسی (اپیدمیولوژی) و پژوهش‌ها آسان‌تر شود.