زندگی سالم شیوهای از زندگی است که خطر بیماری شدید یا مرگ زودرس را کم میکند. زندگی در سالمندی هم در اصل یعنی رفتاری که با وضع بدن و سنِ هر کس جور باشد. سالم ماندن و در بهترین حال بودن در هر سنی یک اصل و بسیار مهم است. نکتههای این نوشته میتواند کمکتان کند با تغییرهایی که بالا رفتن سن میآورد کنار بیایید و از زندگی هرچه بهتر بهره ببرید.

سالمندی سالم به چه بستگی دارد؟
هرچه سنمان بالاتر میرود، تغییرهای بزرگِ بیشتری را در زندگی تجربه میکنیم؛ از جمله کنار گذاشتن شغل و بازنشستگی، رفتن فرزندان از خانه، از دست دادن عزیزان، چالشهای جسمی و سلامتی و حتی از دست دادن استقلال. اینکه چطور با این تغییرها روبهرو شویم و از دل آنها رشد کنیم، اغلب کلید سالمندی سالم است.
کنار آمدن با تغییر در هر سنی دشوار است و طبیعی است که جای آنچه از دست میدهید را حس کنید. با این همه، اگر تعادل مثبتی پیدا کنید، میتوانید سالم بمانید و با گذشتن از ۶۰، ۷۰، ۸۰ سالگی و حتی بیشتر، همچنان خود را از نو بسازید.
سالمندی سالم، جدا از یاد گرفتنِ سازگاری با تغییر، یعنی چیزهای تازهای پیدا کنید که از آنها لذت میبرید، از نظر جسمی و اجتماعی فعال بمانید و حس کنید با جامعه و عزیزانتان پیوند دارید. متأسفانه بالا رفتن سن برای بسیاری از ما اضطراب و ترس هم میآورد؛ اضطرابهایی از این دست:
- در سالهای پایانی زندگی چطور از خودم مراقبت کنم؟
- اگر همسرم را از دست بدهم چه میکنم؟
- چه بر سر ذهنم خواهد آمد؟
بسیاری از این ترسها از باورهای نادرستِ رایج دربارهٔ بالا رفتن سن میآید. ولی حقیقت این است که شما قویتر و مقاومتر از آنید که گمان میکنید. این نکتهها میتواند کمکتان کند سلامت جسم و روحتان را نگه دارید و در هر سن و شرایطی به رشد خود ادامه دهید.
باورهای نادرست دربارهٔ بالا رفتن سن
باور نادرست: سالمندی یعنی کم شدن سلامت یا کمتوانی
واقعیت: برخی بیماریها با بالا رفتن سن شایعتر میشوند. با این حال، بالا رفتن سن خودبهخود به معنای سلامتِ ضعیف نیست و معنایش این هم نیست که کارتان فقط به واکر یا ویلچر میکشد. بسیاری از سالمندان سلامتی بسیار خوبی دارند که اغلب از سلامت بسیاری از جوانها بهتر است. کارهای پیشگیرانه مانند تغذیهٔ سالم، ورزش و کنترل استرس میتواند به کم شدن خطر بیماری مزمن (بیماریای که مدت درازی میماند) یا آسیب در زندگی کمک کند.
باور نادرست: کم شدن حافظه بخش گریزناپذیرِ بالا رفتن سن است
واقعیت: با بالا رفتن سن ممکن است سرانجام ببینید که چیزهای گذشته را بهآسانی به یاد نمیآورید، یا ممکن است به یاد آوردن خاطرهها کمی بیشتر طول بکشد. با این حال، کم شدنِ چشمگیر حافظه نتیجهٔ گریزناپذیر بالا رفتن سن نیست. تمرین دادن مغز و یاد گرفتن مهارتهای تازه در هر سنی شدنی است و برای قوی نگه داشتن حافظه کارهای زیادی از دستتان برمیآید. هرچه زودتر شروع کنید، زودتر از فایدههایش بهره میبرید.
باور نادرست: به سالمند نمیشود ترفند تازهای یاد داد
واقعیت: یکی از باورهای نادرست و زیانبار دربارهٔ سالمندی این است که پس از گذشتن از سنی خاص دیگر نمیتوانید چیز تازهای را امتحان کنید یا چیزی یاد بگیرید. عکس این درست است. میانسالان و سالمندان به اندازهٔ دیگران میتوانند چیزهای تازه یاد بگیرند و در محیطهای تازه رشد کنند. افزون بر این، خردی دارند که از تجربهٔ زندگی میآید. اگر به خودتان باور و اطمینان داشته باشید، در هر سنی که باشید، فضای مثبتی برای تغییر میسازید.
راه اول: یاد بگیرید با تغییرها کنار بیایید
با بالا رفتن سن، هم دورههای شادی خواهید داشت و هم دورههای استرس. مهم است یاد بگیرید انعطافپذیری خود را بسازید و راههای سالمی برای روبهرو شدن با چالشها پیدا کنید. این توانایی کمکتان میکند از روزهای خوب بیشترین بهره را ببرید و در روزهای سخت، بدیها را از نظر دور نگه دارید.
به چیزهایی توجه کنید که برایشان سپاسگزارید
هرچه بیشتر عمر کنید، بیگمان چیزهای نگرانکنندهٔ بیشتری میبینید؛ مثل از دست دادن آدمها و چیزها. زندگی از این هم سختتر میشود اگر دیگر خوبیها را نبینید و فقط به چیزهای نگرانکننده فکر کنید. پس قدر آنچه دارید را بدانید و از لحظهها و بودنها لذت ببرید.
احساسهایتان را بیان کنید
ممکن است نشان دادن احساسها برایتان سخت باشد؛ شاید حس کنید این کار نمایشی نابجا و نشانهٔ ضعف است. ولی دفن کردن احساسها میتواند به خشم، کینه و افسردگی بینجامد. انکارِ بالا رفتن سن خودش دردسر میسازد؛ پس آن را انکار نکنید. راههای سالمی برای کنار آمدن با احساسهایتان پیدا کنید؛ شاید صحبت با یک دوست نزدیک یا نوشتن در یک مجله حالتان را بهتر کند.
آنچه را نمیتوانید تغییر دهید بپذیرید
بسیاری از کارهای زندگی از دست ما بیرون است. بهجای پافشاری بر آنها، به چیزهایی بپردازید که در کنترل شماست؛ مثل اینکه در برابر دشواریها چه واکنشی را برمیگزینید. با محدودیتهایتان باوقار و با اندازهای سالم از شوخطبعی روبهرو شوید.
روی خوبِ ماجرا را پیدا کنید
به قول معروف، «آنچه ما را نمیکشد، ما را قویتر میکند.» وقتی با چالشهای بزرگ روبهرو میشوید، بکوشید آنها را فرصتی برای رشد خودتان ببینید. اگر انتخابهای نادرست خودتان وضعی پراسترس پدید آورده است، دربارهٔ آنها فکر کنید و از اشتباههایتان درس بگیرید.
برای روبهرو شدن با چالشهای هرروزه دست به کار شوید
وقتی چالشی خیلی بزرگ به نظر میرسد، دفن کردن آن یا پاک کردن صورتمسئله اغلب سادهترین راه به نظر میآید. ولی نادیده گرفتن مشکل آن را از بین نمیبرد. این کار میگذارد مشکل و اضطراب برایتان پدید بیاید. بهجای فرار، هر بار یک قدم کوچک بردارید. حتی یک قدم کوچک میتواند به تقویت اعتمادبهنفستان کمک زیادی کند و یادتان بیاورد که درمانده نیستید.
با شوخطبعی، خنده و بازی سالم بمانید
خنده داروی نیرومندی برای بدن و ذهن است. کمکتان میکند در هر سنی متعادل، پرانرژی، شاد و سالم باشید. شوخطبعی کمکتان میکند روزهای سخت را پشت سر بگذارید، به بیرون از خودتان نگاه کنید، به پوچیِ زندگی بخندید و از دشواریها بگذرید.
راه دوم: معنا و لذت را پیدا کنید
یکی از مایههای اصلیِ سالمندی سالم این است که همچنان بتوانید در زندگی معنا و لذت پیدا کنید. با بالا رفتن سن زندگیتان تغییر میکند و کمکم چیزهایی را از دست میدهید که پیشتر وقتتان را پر میکرد و به شما زندگی میبخشید. برای نمونه، ممکن است شغلتان عوض شود یا سرانجام بازنشسته شوید، فرزندانتان از خانه بروند، یا دوستان و خویشان دیگر دور شوند. ولی این زمانِ خوبی برای ایستادن و پیش نرفتن نیست. اگر بگذارید، این دورهٔ دوم زندگی میتواند زمان ماجراهای تازه و هیجانانگیز باشد.
هر کس به شیوهٔ خودش معنا و لذت را تجربه میکند. فعالیتهایی که از آنها لذت میبرید ممکن است با گذشت زمان عوض شوند. اگر کارتان محدود شود یا بازنشسته شوید، یا اگر فرزندانتان از خانه بروند، ممکن است وقت بیشتری داشته باشید برای لذت بردن از فعالیتهایی بیرون از کار و خانوادهٔ نزدیک. در هر حال، وقتی که برای تازه کردن روحیهتان میگذارید هرگز هدر نمیرود.
اگر نمیدانید برای سالمندی سالم از کجا شروع کنید، برخی از این پیشنهادها را امتحان کنید:
- سرگرمیِ فراموششدهای را از سر بگیرید، یا سرگرمی تازهای را امتحان کنید. شرکت در یک کلاس یا عضویت در یک باشگاه یا تیم ورزشی راهی عالی است برای دنبال کردن یک سرگرمی و همزمان بزرگتر کردن حلقهٔ دوستان و آشنایان.
- چیز تازهای یاد بگیرید؛ مانند ساز، زبان خارجی، بازی تازه یا ورزش تازه. یاد گرفتن فعالیتهای تازه نهتنها به زندگی معنا و لذت میبخشد، بلکه میتواند به حفظ سلامت مغز و جلوگیری از زوال روانی کمک کند.
- در جامعهٔ خود حضور پیدا کنید. بکوشید در یک رویداد محلی شرکت کنید یا برای هدفی که برایتان مهم است داوطلب شوید. معنا و هدفی که از کمک به دیگران پیدا میکنید، زندگیتان را پربارتر و گستردهتر میکند. کار در اجتماع همچنین میتواند راهی عالی باشد برای به کار بردن و انتقال مهارتهایی که در حرفهتان به کار گرفتهاید.
- به جایی تازه سفر کنید. جاهای تازهای را در داخل یا خارج از کشور ببینید، یا آخر هفته به جایی بروید که پیشتر هرگز ندیدهاید.
- وقتتان را در طبیعت بگذرانید. در جایی تماشایی پیادهروی کنید، به ماهیگیری یا اردو زدن در طبیعت (کمپینگ) بروید، از یک سفر اسکی لذت ببرید یا حیوان خانگی را در پارک بگردانید.
- از هنر لذت ببرید. به دیدن یک موزه بروید، به کنسرت یا نمایش بروید، به یک گروه کتابخوانی بپیوندید یا در کلاسی برای شناخت و درک هنر شرکت کنید.
- بنویسید. خاطرههایتان را بنویسید، یا نمایشنامهای دربارهٔ تجربههای زندگیتان.
راهها بیپایان است. مهم این است که فعالیتهایی پیدا کنید که برایتان هم معنادار باشد و هم لذتبخش.
راه سوم: با دیگران در ارتباط بمانید
یکی از بزرگترین چالشهای سالمندی، نگه داشتن حلقهٔ دوستان و آشنایان است. در سالمندی در ارتباط ماندن با دیگران آسان نیست؛ حتی برای کسانی که همیشه زندگی اجتماعی پررفتوآمدی داشتهاند. تغییر شغل، بازنشستگی، بیماری و جابهجا شدن از یک منطقه یا محله میتواند دوستان نزدیک و خویشان را از شما بگیرد. هرچه سنتان بالاتر میرود هم، ناگزیر کسان بیشتری را از دست میدهید.
در سالهای بعدِ زندگی، رفتوآمد ممکن است برای شما یا دوستان و آشنایانتان دشوار شود.
چه با همسر یا شریک زندگیتان زندگی کنید و چه نه، مهم است راههایی برای ارتباط با دیگران پیدا کنید. با بالا رفتن سن، اجتماعی ماندن در کنار ورزش منظم میتواند بیشترین اثر را بر سلامتتان بگذارد. داشتن گروهی از آدمها که با بالا رفتن سن همراهتان باشند، پشتوانهای است در برابر تنهایی، افسردگی، کمتوانی، سختی و از دست دادنها.
خبر خوب این است که برای بودن در کنار دیگران راههای زیادی هست. مهم نیست چه کاری میکنید؛ به شرطی که راهی پیدا کنید برای بیرون رفتن از خانه (اگر شدنی است) و معاشرت:
با دوستان و خانواده مرتب در ارتباط باشید
وقتتان را با کسانی بگذرانید که از بودن با آنها لذت میبرید و به شما حس خوشبختی میدهند. این میتواند همسایهای باشد که دوست دارید با او ورزش کنید، قرار ناهار با یک دوست قدیمی، خرید با فرزندانتان یا بازی با مادربزرگهایتان. حتی اگر نزدیک هم نیستید، برای تازه نگه داشتن رابطهها مرتب تلفن یا ایمیل بزنید.
بکوشید دوستان تازه پیدا کنید
هرچه اطرافیانتان را از دست میدهید، ساختن رابطههای تازه بسیار حیاتی است تا زندگی اجتماعیتان رو به افول نرود. دوست شدن با کسانی که از شما جوانترند را هم در نظر داشته باشید. دوستان جوانتر میتوانند دوباره به شما نیرو بدهند و کمکتان میکنند زندگی را از دیدی تازه ببینید.
دستکم هر روز با یک نفر وقت بگذرانید
وضع زندگی یا کارتان هرچه باشد، نباید روزها پشت سر هم تنها بمانید. تماس تلفنی یا ایمیل جای وقت گذراندن با دیگران را نمیگیرد. دیدارِ منظمِ رودررو کمکتان میکند افسردگی را از خود دور کنید و مثبت بمانید.
کار داوطلبانه برای جامعه راهی شگفتانگیز است برای محکم کردن پیوندهای اجتماعی و دیدن کسانی که به همان فعالیتها علاقه دارند یا ارزشهایشان مثل شماست. حتی اگر تحرکتان محدود شود، میتوانید تلفنی کار داوطلبانه کنید.
در زمان تغییر، گروههای پشتیبانی را پیدا کنید
اگر شما یا یکی از عزیزانتان در حال کنار آمدن با یک بیماری جدی یا از دست دادنِ تازهٔ کسی یا چیزی هستید، شرکت در یک گروه پشتیبانی، در کنار کسانی که همان چالشها را دارند، بسیار سودمند خواهد بود.
راه چهارم: فعال باشید و نشاطتان را بیشتر کنید
این افسانه را نپذیرید که بالا رفتن سن خودبهخود یعنی دیگر حال خوبی نخواهید داشت. درست است که سالمندی تغییرهای جسمی دارد، ولی معنایش ناراحتی و کمتوانی نیست. همهٔ بیماریها یا دردها پیشگیریشدنی نیستند، ولی با ورزش، درست غذا خوردن و مراقبت از خود میشود بسیاری از چالشهای جسمیِ وابسته به بالا رفتن سن را پشت سر گذاشت یا بسیار کم کرد.
هرگز هم برای شروع دیر نیست. در هر سنی که باشید و بیماری هر محدودیتی که برایتان آورده باشد، مراقبت از بدن فایدههای بسیار زیادی دارد: کمکتان میکند فعال بمانید، حافظه و دستگاه ایمنی بدنتان را تقویت کنید، ناراحتیهای سلامتی را اداره کنید و انرژی بیشتری داشته باشید. در حقیقت، بزرگسالانی که در سالهای بعدِ زندگی ورزش میکنند، معمولاً از نظر جسمی و روحی بیشتر از همتایان جوان خود پیشرفت میکنند؛ چون گرفتار آن آسیبهای ورزشی نیستند که بسیاری از ورزشکاران عادی با بالا رفتن سن تجربه میکنند. به همین ترتیب، بسیاری از سالمندان حس میکنند حالشان از گذشته بهتر است، چون بیشتر از دوران جوانی برای سالم بودن تلاش میکنند.
ورزش کنید
بهتازگی مطالعهای در سوئد نشان داد که ورزش عامل اصلی در بلندتر شدن عمر است و سالهایی به عمرتان میافزاید؛ حتی اگر ورزش را از سالمندی شروع کنید. ورزش کمکتان میکند قدرت و چابکیتان را نگه دارید، نشاط را بیشتر میکند، خواب را بهتر میکند، سلامت روانتان را تقویت میکند و حتی میتواند به کم شدن درد مزمن کمک کند.
ورزش همچنین میتواند اثری عمیق بر مغز بگذارد و به جلوگیری از کم شدن حافظه، کم شدن توان شناختی و زوال عقل کمک کند.
چند نکته دربارهٔ ورزش در این سالها:
- پیش از شروع هر برنامهٔ ورزشی با پزشکتان مشورت کنید. بپرسید آیا وضع سلامتتان یا دارویی که مصرف میکنید، بر نوع تمرینی که باید برگزینید اثر دارد یا نه.
- فعالیتی را پیدا کنید که دوستش دارید تا انگیزهٔ ادامه دادن داشته باشید. شاید بخواهید در یک گروه، مثل باشگاه یا کلاس ورزشی، شرکت کنید؛ یا شاید ورزشی تکنفره مثل شنا را بیشتر بپسندید.
- آهسته شروع کنید. اگر تازه ورزش را شروع کردهاید، چند دقیقه در روز شما را در راهِ ساختن یک عادت سالم میگذارد. برای اینکه آسیب نبینید، سرعت و زمان را آرامآرام بیشتر کنید.
- پیادهروی راهی بسیار خوب برای شروع ورزش است. ورزش لزوماً به معنای فعالیت سنگین یا وقت گذراندن در باشگاه نیست. در واقع پیادهروی یکی از بهترین راهها برای تناسب اندام است. از همه بهتر اینکه به وسیله و تجربهای نیاز ندارد و هر جا میشود انجامش داد.
- با یک دوست یا یکی از اعضای خانواده ورزش کنید. میتوانید به هم کمک کنید انگیزهتان را نگه دارید و نهتنها از فعالیت بدنی، که از ارتباط با دیگران هم بهره میبرید.
خوب بخورید؛ غذای سالم
با بالا رفتن سن، ممکن است رابطهٔ شما با غذا هم همراه با بدنتان تغییر کند. کند شدن سوختوساز، تغییر چشایی و بویایی و کندتر شدن هضم غذا میتواند بر اشتهایتان، بر غذاهایی که میتوانید بخورید و نیز بر شیوهٔ هضم غذا در بدن اثر بگذارد. ولی اکنون بیش از هر زمان دیگری، تغذیهٔ سالم برای حفظ انرژی و سلامت مهم است.
پرهیز از خوراکیهای شیرین و کربوهیدراتهای تصفیهشده، و بهجایش خوردنِ فراوانِ میوه، سبزی و غلات کاملِ پرفیبر، کمکتان میکند انرژی بیشتری داشته باشید. فیبر بخشی از خوراکیهای گیاهی است که هضم نمیشود و به کار روده کمک میکند. غذا خوردن با دیگران هم راهی عالی برای ارتباط با دوستان است.
به اندازهٔ کافی بخوابید
بسیاری از بزرگسالان با بالا رفتن سن از ناراحتیهای خواب گله دارند؛ از جمله بیخوابی، خوابآلودگی در روز و بیدار شدنِ پیدرپی در شب. ولی بالا رفتن سن خودبهخود ناراحتی خواب نمیآورد. ساختن عادتهای سالمِ خواب با بالا رفتن سن میتواند کمکتان کند مطمئن شوید هر شب خواب کافی و باکیفیت دارید.
مطمئن شوید اتاق خوابتان ساکت، تاریک و خنک است. دستکم یک ساعت پیش از خواب از نور مصنوعیِ صفحهها دوری کنید و فعالیتتان را در طول روز بیشتر کنید. یک برنامهٔ آرامشبخشِ پیش از خواب، مانند حمام کردن یا گوش دادن به موسیقی، میتواند کمکتان کند خواب راحت و خوبی داشته باشید.
راه پنجم: ذهنتان را پویا نگه دارید
برای اینکه مغز را هم به اندازهٔ بدن فعال نگه دارید دلیلهای زیادی هست. ورزش، فعال نگه داشتن مغز و حفظ خلاقیت در واقع میتواند به جلوگیری از افت تواناییهای ذهنی (افت شناختی) و دشواریهای حافظه کمک کند. هرچه فعالتر و اجتماعیتر باشید و هرچه بیشتر مغزتان را به کار بگیرید و تمرین بدهید، فایدهٔ بیشتری میبرید. این بهویژه وقتی بسیار صدق میکند که شغلتان دیگر شما را به چالش نمیکشد یا کلاً بازنشسته شدهاید.
مغزتان را به چالش بکشید
برای برخی، به چالش کشیدن مغز میتواند بازیهای تازه یا ورزش باشد. برخی دیگر ممکن است از پازل لذت ببرند یا دستورهای تازهٔ آشپزی را امتحان کنند. چیزی را پیدا کنید که از آن لذت میبرید و با آزمودن شکلهای تازهٔ آن یا بیشتر کردن اندازهٔ انجام آن فعالیت، مغزتان را به چالش بکشید.
اگر جدول کلمات متقاطع را دوست دارید، سراغ مجموعهای از جدولهای چالشبرانگیز بروید یا در یک بازی با کلمات تازه تلاش کنید. اگر آشپزی را دوست دارید، نوع کاملاً متفاوتی از غذا را امتحان کنید؛ و اگر گلفبازید، دست به کار شوید.
عادتهایتان را تغییر دهید
برای پویا نگه داشتن حافظه لازم نیست جدول کلمات متقاطع یا پازل پیچیده حل کنید. بکوشید هر روز کار تازهای بکنید؛ چه رفتن از راهی دیگر به محل کار یا فروشگاه مواد غذایی باشد، چه مسواک زدن با دست دیگر. تغییر دادن عادتها میتواند به ساخته شدن مسیرهای تازه در مغز کمک کند.
سراغ موضوعی کاملاً تازه بروید
پرداختن به یک موضوع تازه راهی عالی برای ادامهٔ یادگیری است. آیا همیشه دوست داشتهاید زبان دیگری یاد بگیرید؟ مهارتهای تازهٔ کامپیوتر یاد بگیرید؟ نواختن پیانو را یاد بگیرید؟ در مرکزهای اجتماعی یا آموزشگاههای محلی کلاسهای ارزانِ بسیاری هست که به شما امکان میدهد به موضوعهای تازه بپردازید.
