زخم بستر، در بیماران و همچنین در سالمندان، آسیبهایی به پوست و بافت زیر آن است که از فشار طولانی بر پوست پدید میآید. زخمهای بستر بیشتر روی پوستی پیدا میشوند که جاهای استخوانی بدن را میپوشاند؛ مانند پاشنه، مچ پا، باسن و استخوان دنبالچه.
کسانی بیشتر در معرض زخم بستر هستند که بیماری یا ناراحتیای دارند که توانشان را برای تغییر وضعیت (چرخیدن در بستر یا به اصطلاح دندهبهدنده شدن) محدود میکند؛ همچنین کسانی که بیشترِ وقتشان را روی تخت یا صندلی میگذرانند.
زخم بستر میتواند در چند ساعت یا چند روز پدید آید. بیشتر زخمها با درمان خوب میشوند، ولی برخی هرگز کاملاً خوب نمیشوند.
نشانههای زخم بستر
نشانههای هشداردهندهٔ زخم بستر یا زخم فشاری اینهاست:
- تغییر غیرمعمول در رنگ یا بافت پوست
- ورم
- ترشح چرکمانند
- بخشی از پوست که هنگام لمس از جاهای دیگر سردتر یا گرمتر است
- جاهای زخمشده
زخمها را بر پایهٔ عمق، شدت و ویژگیهای دیگرشان به چند دسته بخش میکنند: از اندازهٔ قرمزی پوست، خشکی سطح پوست، اندازه و شمار زخمها تا زخمهای عمقی و اندازهٔ نفوذشان در عضله و استخوان.
زخم بستر بیشتر کجا پیدا میشود؟
اگر از ویلچر استفاده میکنید، زخم بستر اغلب در نشیمنگاه پیدا میشود:
- استخوان دنبالچه یا باسن
- لبههای شانه و ستون فقرات
- پشت بازوها و پاها، جایی که روی صندلی قرار میگیرند
اگر لازم است در رختخواب بمانید، زخم بستر ممکن است در این جاها پیدا شود:
- پشت یا دو طرف سر
- لبههای شانه
- مفصل ران، کمر یا استخوان دنبالچه
- پاشنه، مچ پا و پوستِ پشت زانوها
اگر نشانهها را دیدید
اگر نشانههای هشداردهنده را دیدید، مانند تغییر رنگ بخشی از پوست یا خشکی بیش از اندازهٔ بخشی از پوست، حالت خوابیدن یا نشستن را تغییر دهید تا فشار بر آن ناحیه کم شود. اگر مراقب کسی هستید، حالت خوابیدن یا نشستن او را تغییر دهید. همچنین میتوانید از چربکنندههای طبیعی پوست استفاده کنید (بهتر است با مشورت پزشک باشد).
زخم بستر چرا پدید میآید؟
فشار پیوسته بر یک یا چند جای پوست، جریان خون را در پوست محدود میکند. کمتحرکی میتواند پوست را در معرض آسیب بگذارد و به زخم بستر بینجامد.
سه عامل اصلی در پدید آمدن زخم بستر اینهاست:
- فشار: فشار پیوسته بر هر بخش از بدنتان میتواند جریان خون را در بافتها کم کند. جریان خون برای رساندن اکسیژن و دیگر مواد مغذی به بافتها ضروری است. بدون این مواد مغذیِ ضروری، پوست و بافتهای پیرامونش آسیب میبینند و ممکن است سرانجام از بین بروند. برای کسانی که تحرکشان محدود است، این فشار معمولاً در جاهایی پیش میآید که عضله یا چربیِ چندانی ندارند و روی استخواناند؛ مانند ستون فقرات، استخوان دنبالچه، لبههای شانه، لگن، پاشنه و آرنج.
- اصطکاک: اصطکاک وقتی پدید میآید که پوست به لباس یا ملافه ساییده شود. این میتواند پوست شکننده را در معرض آسیب بگذارد، بهویژه اگر پوست مرطوب هم باشد.
- سر خوردن: سر خوردن وقتی پیش میآید که دو سطح در جهت مخالف هم حرکت کنند. برای نمونه، وقتی سرِ تخت بالا باشد، ممکن است بیمار به پایین تخت سر بخورد. وقتی استخوان دنبالچه به پایین حرکت میکند، پوستِ روی استخوان ممکن است سر جایش بماند؛ یعنی در واقع در جهت مخالف کشیده میشود.
چه چیزهایی خطر زخم بستر را بیشتر میکند؟
اگر در حرکت کردن دشواری دارید و نمیتوانید نشسته یا در رختخواب بهراحتی وضعیتتان را تغییر دهید، خطر زخم بستر بیشتر است. عوامل خطر اینهاست:
- بیتحرکی: ممکن است از ضعف سلامت، آسیب نخاعی و علتهای دیگر باشد.
- بیاختیاری ادرار: اگر لباس یا پوشکِ سالمندِ در معرض خطر بهموقع عوض نشود، ادرار و مدفوعِ مانده به پوست آسیب میزند.
- نبودِ درک حسی: آسیبهای نخاعی، اختلالهای عصبی و بیماریهای دیگر میتواند به از دست رفتن حس بینجامد. وقتی کسی نتواند درد یا ناراحتی را حس کند، ممکن است از نشانههای هشداردهنده و نیاز به تغییر وضعیت باخبر نشود.
- تغذیهٔ ضعیف و نرسیدن آب کافی به بدن: برای حفظ سلامت پوست و پیشگیری از تخریب بافتها، در برنامهٔ غذایی روزانه به مایعات، کالری، پروتئین، ویتامین و مواد معدنیِ کافی نیاز دارید.
- بیماریهایی که بر جریان خون اثر میگذارند: بیماریهایی که میتوانند بر جریان خون اثر بگذارند، مانند دیابت و بیماریهای عروقی، میتوانند خطر آسیب بافتی مانند زخم بستر را بیشتر کنند.
زخم بستر چه پیامدهایی دارد؟
برخی از پیامدهای زخمهای فشاری (زخم بستر) زندگی را تهدید میکنند. به این موارد توجه کنید:
- سلولیت: سلولیت عفونتِ پوست و بافتهای نرمِ پیوسته به آن است. میتواند جای آسیبدیده را گرم، قرمز و متورم کند. کسانی که آسیب عصبی دارند اغلب در جای سلولیت درد حس نمیکنند.
- عفونتهای استخوان و مفصل: عفونتِ زخم بستر میتواند به مفصلها و استخوانها نفوذ کند. عفونتهای مفصلی (آرتروز سپتیک) میتوانند به غضروف و بافت آسیب بزنند. عفونت استخوان (استئومیلیت) میتواند کارایی مفصلها و اندامها را کم کند.
- سرطان: زخمهای دیرپا که خوب نمیشوند (زخمهای مارجولین) میتوانند به نوعی کارسینوم سلول سنگفرشی بدل شوند.
- سپسیس: بهندرت، زخم پوست به سپسیس میانجامد.
چگونه از زخم بستر پیشگیری کنیم؟
میتوانید با جابهجا شدنِ پیدرپی و پیشگیری از فشار بر پوست، از زخم بستر پیشگیری کنید. راهبردهای دیگر عبارتاند از مراقبت خوب از پوست، حفظ تغذیهٔ مناسب و نوشیدن مایعات، ترک سیگار، کنترل استرس و ورزش روزانه.
جابهجا شدن روی تخت یا صندلی
دربارهٔ تغییر وضعیت روی تخت یا صندلی این توصیهها را در نظر بگیرید:
- مرتب جهتتان را عوض کنید: برای تنظیم دوبارهٔ وضعیتتان حدوداً هر ساعت یک بار کمک بخواهید.
- اگر میتوانید خود را بلند کنید: اگر بالاتنهتان به اندازهٔ کافی قدرت دارد، روی ویلچر حرکت فشاری انجام دهید؛ یعنی با فشار دادن بر دستههای صندلی، بدنتان را از روی نشیمن بلند کنید.
- ویلچر مخصوص تهیه کنید: برخی ویلچرها را میشود کج کرد و این میتواند فشار را کم کند.
- بالشتک یا تشکی انتخاب کنید که فشار را کم کند: برای کم کردن فشار و کمک به درست قرار گرفتن بدن، از بالشتک (کوسن) یا تشک مخصوص استفاده کنید. از بالشتکهای وسطخالی استفاده نکنید؛ چون میتوانند فشار را بر بافتِ پیرامون متمرکز کنند.
- بلندی تختتان را تنظیم کنید: اگر سرِ تختتان بالا میآید، آن را بیش از ۳۰ درجه بالا نبرید. این به پیشگیری از سر خوردن کمک میکند.
مراقبت از پوست
برای مراقبت از پوست به این پیشنهادها توجه کنید:
- پوست را تمیز و خشک نگه دارید: پوست را با پاککنندهٔ ملایم بشویید و خشک کنید. این کار را مرتب انجام دهید تا تماس پوست با رطوبت، ادرار و مدفوع محدود شود.
- از پوست محافظت کنید: برای محافظت از پوست در برابر ادرار و مدفوع، از کرمهای مانع رطوبت استفاده کنید. اگر لازم است، ملافه و لباس را مرتب عوض کنید. دکمههای لباس و چینوچروکهای ملافه را که پوست را تحریک میکنند، برطرف کنید.
- هر روز پوست را وارسی کنید: هر روز با دقت به پوستتان نگاه کنید تا نشانههای هشداردهندهٔ زخم فشاری را ببینید.
