دنیای شلوغی است. لباس‌ها را تا می‌کنید، یک چشمتان به بچه‌هاست و با چشم دیگر تلویزیون نگاه می‌کنید. هنگام گوش دادن به رادیو و رفتن به سر کار، برای روزتان برنامه می‌ریزید و بعد برای آخر هفته‌تان. اما در شتاب برای انجام کارهای لازم، ممکن است ببینید که پیوندتان با لحظهٔ حال بریده است و از کاری که می‌کنید و حسی که دارید غافل مانده‌اید.

ذهن‌آگاهی تمرینی است که در آن توجه خود را آگاهانه بر لحظهٔ حال متمرکز می‌کنید و آن را بدون داوری می‌پذیرید. ذهن‌آگاهی اکنون به روش علمی بررسی شده و روشن شده است که عنصری کلیدی در کم شدن استرس و شادی کلی است.

ذهن‌آگاهی چه فایده‌هایی دارد؟

پرورش ذهن‌آگاهی ریشه در آیین بودا دارد. اما در بیشتر دین‌ها گونه‌ای دعا یا روش مراقبه هست که کمک می‌کند فکرتان از مشغله‌های همیشگی به سوی درک لحظه و نگاهی بزرگ‌تر به زندگی برود.

جان کابات زین، استاد بازنشسته و بنیان‌گذار و مدیر پیشین درمانگاه کاهش استرس در مرکز پزشکی دانشگاه ماساچوست، کمک کرد تمرین مراقبهٔ ذهن‌آگاهی به جریان اصلی پزشکی راه پیدا کند. او نشان داد که تمرین ذهن‌آگاهی می‌تواند نشانه‌های جسمی و روانی را بهتر کند. این تمرین در سلامت، نگرش‌ها و رفتارها هم تغییرهای مثبتی پدید می‌آورد.

حال خوب و رضایت از زندگی

ذهن‌آگاهی بهزیستی را بهتر می‌کند. هرچه گنجایش ذهن‌آگاهی در شما بیشتر شود، بسیاری از نگرش‌هایی که به زندگی رضایت‌بخش کمک می‌کنند پشتوانه می‌گیرند. ذهن‌آگاه بودن لذت بردن از خوشی‌های زندگی را آسان‌تر می‌کند، کمک می‌کند با همهٔ وجود در فعالیت‌ها شرکت کنید و توان بیشتری برای روبه‌رو شدن با رویدادهای ناخوشایند به شما می‌دهد.

بسیاری از کسانی که ذهن‌آگاهی را تمرین می‌کنند، با تمرکز بر اینجا و اکنون درمی‌یابند که کمتر گرفتار نگرانی از آینده یا پشیمانی از گذشته می‌شوند، دغدغهٔ کمتری دربارهٔ موفقیت و عزت‌نفس دارند و بهتر می‌توانند با دیگران پیوند عمیق برقرار کنند.

سلامت جسمی

ذهن‌آگاهی سلامت جسمی را بهتر می‌کند. اگر بهزیستیِ بیشتر انگیزهٔ کافی نیست، دانشمندان دریافته‌اند که روش‌های ذهن‌آگاهی از چند راه به بهتر شدن سلامت جسمی کمک می‌کنند. ذهن‌آگاهی می‌تواند به این‌ها کمک کند:

  • کم شدن استرس
  • درمان بیماری قلبی
  • پایین آمدن فشار خون
  • کم شدن درد مزمن
  • بهتر شدن خواب
  • کم شدن ناراحتی‌های گوارشی

سلامت روان

ذهن‌آگاهی سلامت روان را بهتر می‌کند. در سال‌های اخیر، روان‌درمانگران به مراقبهٔ ذهن‌آگاهی همچون عنصری مهم در درمان شماری از مشکل‌ها روی آورده‌اند؛ از جمله افسردگی، سوءمصرف مواد، اختلال‌های خوردن، کشمکش‌های زن و شوهر، اختلال‌های اضطرابی و اختلال وسواس فکری و اجباری.

ذهن‌آگاهی چگونه اثر می‌کند؟

برخی کارشناسان بر این باورند که بخشی از اثر ذهن‌آگاهی از اینجاست که به آدم‌ها کمک می‌کند تجربه‌های خود را، از جمله احساس‌های دردناک را، بپذیرند؛ به‌جای اینکه با بیزاری و دوری کردن به آن‌ها واکنش نشان دهند.

همراه کردن مراقبهٔ ذهن‌آگاهی با روان‌درمانی، به‌ویژه درمان شناختی‌رفتاری، روزبه‌روز رایج‌تر شده است. این پیشرفت منطقی به نظر می‌رسد، چون مراقبه و درمان شناختی‌رفتاری هر دو یک هدف دارند: کمک به آدم‌ها تا بر دیدگاه‌های غیرمنطقی و ناسازگار خود چیره شوند.

روش‌های ذهن‌آگاهی

برای تمرین ذهن‌آگاهی بیش از یک راه هست. اما هدف همهٔ روش‌ها این است که با توجه آگاهانه و بدون داوری به فکرها و احساس‌ها، به حالتی از هوشیاری و آرامشِ متمرکز برسید. این کار به ذهن امکان می‌دهد دوباره بر لحظهٔ حال متمرکز شود. همهٔ روش‌های ذهن‌آگاهی گونه‌ای مراقبه‌اند.

  • مراقبهٔ پایهٔ ذهن‌آگاهی: آرام بنشینید و بر نفس کشیدن طبیعی خود، یا بر واژه یا «مانترا»یی که بی‌صدا تکرار می‌کنید، تمرکز کنید. بگذارید فکرها بدون داوری بیایند و بروند و باز به تمرکز بر نفس یا مانترا برگردید.
  • حس‌های بدن: به حس‌های ظریف بدن، مانند خارش یا سوزن‌سوزن شدن، بدون داوری توجه کنید و بگذارید از میان بروند. به هر بخش بدنتان، از سر تا پا، توجه کنید.
  • حواس پنج‌گانه: به منظره‌ها، صداها، بوها، مزه‌ها و لمس‌ها توجه کنید. بدون داوری بر آن‌ها نام بگذارید، «دیدن»، «صدا»، «بو»، «مزه» یا «لمس»، و رهایشان کنید.
  • احساس‌ها: بگذارید احساس‌ها بدون داوری حاضر باشند. نام‌گذاری پیوسته و آرام احساس‌ها را تمرین کنید: «شادی»، «خشم»، «ناامیدی». حضور احساس‌ها را بدون داوری بپذیرید و رهایشان کنید.
  • موج‌سواری بر هوس: با هوس‌ها (برای مواد یا رفتارهای اعتیادآور) کنار بیایید و بگذارید از میان بروند. توجه کنید که وقتی ولع می‌آید، بدنتان چه حسی دارد. به‌جای آرزوی از میان رفتن ولع، به فروکش کردن آن آگاه باشید.

مراقبهٔ ذهن‌آگاهی را چطور یاد بگیریم

ذهن‌آگاهی را می‌توان با مراقبهٔ ذهن‌آگاهی پرورش داد که روشی منظم برای متمرکز کردن توجه است. می‌توانید مراقبه را به‌تنهایی و با پیروی از دستورهای کتاب یا نوار یاد بگیرید. با این حال، ممکن است همراهی یک مربی یا گروه برایتان سودمند باشد تا به پرسش‌هایتان پاسخ دهد و کمک کند انگیزه‌تان را نگه دارید. دنبال کسی بگردید که مراقبه را به شیوه‌ای سازگار با باورها و هدف‌های شما به کار می‌برد.

اگر بیماری یا ناراحتی جسمی دارید، ممکن است برنامه‌ای پزشکی را که مراقبه هم در آن هست ترجیح دهید. از پزشک یا بیمارستان خود دربارهٔ گروه‌های محلی بپرسید. شرکت‌های بیمه روزبه‌روز بیشتر هزینهٔ آموزش مراقبه را می‌پردازند.

اگر خودتان به‌تنهایی شروع می‌کنید

برخی گونه‌های مراقبه بیش از هر چیز با تمرکز سروکار دارند: عبارتی را تکرار می‌کنید یا بر حسِ نفس کشیدن متمرکز می‌شوید و می‌گذارید رژهٔ فکرهایی که ناگزیر پیش می‌آیند بیاید و برود. روش‌های مراقبهٔ تمرکزی، و نیز فعالیت‌های دیگری مانند تای‌چی یا یوگا، می‌توانند «پاسخ آرام‌سازی» را که شناخته‌شده است در بدن برانگیزند. این پاسخ در کم کردن واکنش بدن به استرس بسیار ارزشمند است.

مراقبهٔ ذهن‌آگاهی بر پایهٔ تمرین‌های تمرکز است. شیوهٔ کارش این است:

  • با جریان همراه شوید. در مراقبهٔ ذهن‌آگاهی، وقتی تمرکز پدید آمد، جریان فکرها، احساس‌ها و حس‌های بدن را در درون خود تماشا می‌کنید، بی‌آنکه آن‌ها را خوب یا بد بدانید.
  • توجه کنید. حس‌های بیرونی مانند صداها، منظره‌ها و لمس را هم که تجربهٔ لحظه‌به‌لحظهٔ شما را می‌سازند درمی‌یابید. دشواری کار این است که به یک فکر، هیجان یا حس خاص نچسبید و گرفتار فکر کردن به گذشته یا آینده نشوید. به‌جای آن، آنچه را در ذهنتان می‌آید و می‌رود تماشا می‌کنید و درمی‌یابید کدام عادت‌های ذهنی حس خوشبختی یا رنج پدید می‌آورند.
  • ادامه دهید. گاهی ممکن است این کار هیچ آرامش‌بخش به نظر نرسد. اما با گذشت زمان کلیدی برای شادی و خودآگاهی بیشتر به دستتان می‌دهد، چون با گسترهٔ هرچه پهناورتری از تجربه‌های خود راحت می‌شوید.

پذیرش را تمرین کنید

مهم‌تر از همه، تمرین ذهن‌آگاهی یعنی پذیرفتن هر چیزی که در هر لحظه در آگاهی شما پدید می‌آید. مهربانی با خود و بخشیدن خود هم بخشی از آن است.

چند نکته را در نظر داشته باشید:

  • آرام مسیر را عوض کنید. اگر ذهنتان به سوی برنامه‌ریزی، خیال‌بافی یا خرده‌گیری سرگردان شد، ببینید کجا رفته است و آرام آن را به سوی حس‌های زمان حال برگردانید.
  • بکوشید و دوباره بکوشید. اگر نوبتِ مراقبه‌ای را که در نظر داشتید از دست دادید، به‌سادگی دوباره شروع کنید.

وقتی هنگام مراقبه پذیرفتن تجربهٔ خود را تمرین می‌کنید، پذیرفتن هر چیزی که در بقیهٔ روز برایتان پیش می‌آید آسان‌تر می‌شود.

ذهن‌آگاهی در کارهای روزمره

گذشته از مراقبهٔ رسمی، می‌توانید ذهن‌آگاهی را به شکل غیررسمی هم پرورش دهید؛ به این ترتیب که هنگام کارهای روزمره بر حس‌های لحظه‌به‌لحظهٔ خود تمرکز کنید. راهش این است که هر بار فقط یک کار بکنید و همهٔ توجهتان را به آن بدهید. وقتی نخ دندان می‌کشید، سگ را نوازش می‌کنید یا سیبی می‌خورید، کار را آهسته‌تر کنید و کاملاً در آن حاضر باشید، چون همهٔ حواس شما را درگیر می‌کند.

دو تمرین که خودتان می‌توانید امتحان کنید

اگر مراقبهٔ ذهن‌آگاهی برایتان گیراست، رفتن به کلاس یا گوش دادن به نوار مراقبه می‌تواند راه خوبی برای شروع باشد. تا آن زمان، این دو تمرین ذهن‌آگاهی را می‌توانید خودتان امتحان کنید.

مراقبهٔ پایه

این تمرین مراقبهٔ پایهٔ ذهن‌آگاهی را یاد می‌دهد.

  • روی صندلی‌ای با پشتی صاف، یا چهارزانو روی زمین بنشینید.
  • بر یک جنبه از نفس کشیدنتان تمرکز کنید؛ مانند حس جریان هوا که به سوراخ‌های بینی می‌رود و از دهان بیرون می‌آید، یا بالا و پایین رفتن شکم هنگام دم و بازدم.
  • وقتی تمرکزتان را این‌گونه باریک کردید، کم‌کم آن را گسترده‌تر کنید. از صداها، حس‌ها و فکرهای خود آگاه شوید.
  • هر فکر یا حسی را، بی‌آنکه خوب یا بدش بدانید، بپذیرید و به آن بنگرید. اگر ذهنتان به این‌سو و آن‌سو رفت، تمرکزتان را به نفس کشیدن برگردانید. سپس دوباره آگاهی‌تان را گسترده کنید.

ماندن در زمان حال

شیوه‌ای کمتر رسمی از ذهن‌آگاهی هم می‌تواند کمک کند در زمان حال بمانید و با همهٔ وجود در زندگی‌تان حاضر باشید. برای تمرین ذهن‌آگاهی غیررسمی هر کار یا لحظه‌ای را می‌توانید برگزینید؛ چه غذا بخورید، چه دوش بگیرید، چه راه بروید و چه با فرزند یا نوه‌ای بازی کنید. توجه به این نکته‌ها کمک می‌کند:

  • نخست توجهتان را به حس‌های بدنتان بدهید.
  • از راه بینی نفس بکشید و بگذارید هوا تا پایین شکمتان برود. بگذارید شکمتان کاملاً باز شود.
  • حالا نفس را از دهان بیرون دهید.
  • به حس‌های هر دم و بازدم توجه کنید.
  • کارتان را آهسته و با درنگ کامل ادامه دهید.
  • حواستان را کاملاً به کار بگیرید. به هر منظره، لمس و صدا توجه کنید تا هر حسی را بچشید.
  • وقتی دیدید ذهنتان از کاری که می‌کنید دور شده است، آرام توجهتان را به حس‌های همان لحظه برگردانید.

چقدر تمرین کنیم؟

برای خودتان سرمایه بگذارید. اثر مراقبهٔ ذهن‌آگاهی به اندازهٔ تمرین بستگی دارد: هرچه بیشتر انجام دهید، معمولاً اثرش بیشتر است. بیشتر مردم درمی‌یابند که دست‌کم ۲۰ دقیقه طول می‌کشد تا ذهن آرام شود؛ پس این مقدار برای شروع منطقی است. اگر برای پایبندی جدی‌تری آماده‌اید، جان کابات زین ۴۵ دقیقه مراقبه، دست‌کم شش روز در هفته، را سفارش می‌کند. اما می‌توانید با تمرین روش‌هایی که اینجا گفته شد، در زمان‌های کوتاه‌تر شروع کنید.