با آغاز سالمندی توان جسمی کم میشود و در پی آن چند کمتوانی با هم پیش میآید. این کمتوانیها میتوانند بر کارایی، شیوهٔ زندگی و کیفیت زندگی اثر منفی بگذارند. یکی از کارهایی که میتواند بر این روند نزولی اثر بگذارد و آن را کند کند، بهره گرفتن از خودکارآمدی و بالا بردن آن است.

خودکارآمدی یعنی چه؟
خودکارآمدی همان اعتقاد و باور شخص به این است که میتواند در یک موقعیت خاص موفق شود. روانشناسی به نام آلبرت بندورا خودکارآمدی را پایه و اساس فکر، رفتار و احساس آدمها دانسته است. خودکارآمدی میتواند هم در احساسی که به خودتان دارید نقش داشته باشد و هم در رسیدن به هدفهایتان. این مفهوم هستهٔ مرکزی نظریهٔ شناختیـاجتماعی آلبرت بندورا است. این نظریه بر نقش یادگیری از راه مشاهده، تجربهٔ اجتماعی و جبرگرایی متقابل در ساخته شدن شخصیت افراد تأکید دارد.
به بیان دیگر، خودکارآمدی باور فرد است دربارهٔ اینکه توان انجام کارهایی را که بر عهده دارد، دارد یا نه. خودکارآمدی با توجه به احساس، فکر و عمل انسانها فرق میکند. خودکارآمدی را بیشتر در حوزهای خاص در نظر میگیرند؛ یعنی فرد میتواند در زمینهها و دامنههای گوناگون یا در موقعیتهای عملکردی خاصی خودباوری نسبتاً محکمی داشته باشد. ولی برخی پژوهشگران مفهومی عمومی هم از خودکارآمدی در نظر گرفتهاند. این مفهوم به اعتماد کلی فرد به توانش برای گذر از دامنهٔ گستردهای از خواستهها یا موقعیتهای تازه برمیگردد. پایهٔ خودکارآمدی عمومی، روشن شدن شایستگی و قابلیت فرد برای کنار آمدن مؤثر با بسیاری از موقعیتهای پرتنش است.
خودکارآمدی تواناییای است که در آن مهارتهای رفتاری، عاطفی، اجتماعی و شناختی باید سازمان بگیرند و برای هدفهای بیشمار، به شکلی مؤثر هماهنگ شوند. میان داشتن خردهمهارتها و توانِ ترکیب کردن آنها برای انجام کاری در شرایط دشوار، تفاوت آشکاری هست. دوم اینکه افراد حتی وقتی کاملاً میدانند چه کنند و مهارتهای لازم برای آن کار را دارند، به بهترین شکل در انجام کارها موفق میشوند. کارآمدی شخص آن جریانهای عاطفی، هیجانی و شناختی را به کار میاندازد که بر تبدیل دانش و توانایی به عمل ماهرانه اثر دارند.
بر پایهٔ نظریهٔ بندورا، خودکارآمدی بخشی از «سیستمِ خود» است. سیستمِ خود از نگرشها، تواناییها و مهارتهای شناختی فرد ساخته شده است. این سیستم در اینکه انسان موقعیتهای گوناگون را چگونه درک میکند و در برابر آنها چه رفتاری نشان میدهد، نقشی اساسی دارد. خودکارآمدی بخشی مهم و اصلی از این سیستم است. به گفتهٔ آلبرت بندورا، خودکارآمدی یعنی اعتقاد و باور به قابلیتهای خود برای سازمان دادن و دست به کار شدن در ادارهٔ موقعیتهای پیش رو.
در این سالها با کمتوانیها، استرس، اضطراب و تنشهای زیادی روبهرو میشوید که همگی کیفیت زندگی را پایین میآورند. خودکارآمدی میتواند کارهای خودمراقبتی، سازگاری با چالشها، رضایت از زندگی و کیفیت زندگی شما را بهتر کند.
خودکارآمدی در این سالها چه نقشی دارد؟
تقریباً همه در این سن میتوانند بگویند چه کارهایی میخواهند بکنند، چه چیزهایی را میخواهند تغییر دهند و به چه چیزهایی میخواهند برسند. ولی بیشترشان درمییابند که عملی کردن این برنامهها آنقدرها هم آسان نیست. بندورا و پژوهشگران دیگر دریافتهاند که خودکارآمدی افراد در شیوهٔ انجام وظیفهها، روبهرو شدن با چالشها و رسیدن به هدفها نقشی اساسی دارد.
نشانههای خودکارآمدی بالا
کسانی که در این سالها حس خودکارآمدی بالایی دارند:
- به فعالیتهایی که در آنها شرکت میکنند علاقهٔ عمیقتری نشان میدهند.
- به فعالیتها و علاقههایشان پایبندترند.
- پس از شکست و ناامیدی، زمان کمتری لازم دارند تا حالشان بهتر شود و به حالت عادی برگردند.
- به دشواریهای چالشبرانگیز مثل تمرینی برای مهارت بیشتر نگاه میکنند. وقتی چالشی پیش میآید، اولین چیزی که ذهنشان را درگیر میکند حل آن است و معمولاً چند راهکار عملی برایش پیدا میکنند.
- تقریباً بیشتر وقتها مانعها و دشواریها را نادیده میگیرند و به این آسانی دلسرد نمیشوند.
- با وجود مخالفت دیگران، دلیلهایی پیدا میکنند که راهشان را ادامه دهند و بهزودی مخالفان را شگفتزده میکنند.
نشانههای خودکارآمدی پایین
کسانی که در این سالها حس خودکارآمدی پایینی دارند:
- از کارهای چالشبرانگیز دوری میکنند.
- باور دارند که کارها و موقعیتهای دشوار فراتر از توانشان است.
- بر شکستها و نتیجههای منفی خود تمرکز میکنند.
- بهآسانی اعتماد و باورشان به تواناییهای خود را از دست میدهند.
- اگر در کاری اعتمادبهنفس کمی داشته باشند، کمتر حاضرند آن را انجام دهند.
- در مدیریت وقتشان بیش از اندازه امروز و فردا میکنند.
- اگر برای حل یک دشواری راهی پیدا کنند، دیگر امیدی به آزمودن راههای دیگر ندارند.
دو شکل خودکارآمدی
خودکارآمدی عمومی
مفهوم خودکارآمدی عمومی نشان میدهد چرا برخی آدمها چشمانداز مطمئنتری به زندگی دارند و بیتوجه به سختی کار، میتوانند عامل مؤثری برای به پایان رساندن کامل آن باشند. خودکارآمدی عمومی حاصل همهٔ کارآمدی فرد در وظیفههایش است. شرر مقیاسی هم برای خودکارآمدی ساخته است که انتظارهای خودکارآمدی عمومی را در زمینههای اجتماعی، شغلی و تحصیلی اندازه میگیرد.
خودکارآمدی عمومی را باور به شایستگی شخص برای این میدانند که از پس کارهای تازه و طیف گستردهای از موقعیتهای چالشبرانگیز یا پرفشار برآید. آن را با خودکارآمدی خاص، که به انجام یک کار مشخص محدود است، متفاوت میدانند. پژوهشگران ثابت کردهاند که خودکارآمدی عمومی چگونه با عزتنفس، عملکرد تحصیلی و ساختارهای دیگر ارتباط دارد و چگونه این ارتباط در همهٔ فرهنگها و نمونهها محکم میماند.
خودکارآمدی اختصاصی
خودکارآمدی اختصاصی به یک کار خاص مربوط است و مورد به مورد پدید میآید.
خودکارآمدی چگونه شکل میگیرد؟
خودکارآمدی در اوایل کودکی و در رویارویی با طیف گستردهای از تجربهها، وظیفهها و موقعیتها شکل میگیرد. ولی شکلگیری آن به کودکی محدود نیست و در سراسر زندگی، با به دست آوردن مهارتها، تجربهها و دیدگاههای تازه ادامه دارد.
خودکارآمدی چهار منبع اصلی دارد.
تجربههای موفق
مؤثرترین راه ساختن حس خودکارآمدی قوی، تجربهٔ موفق است. به بیان ساده، وقتی کاری را با موفقیت انجام میدهید، حس خودکارآمدیتان قویتر میشود. از سوی دیگر، شکست در یک کار یا وظیفه هم میتواند این حس را ضعیف کند.
الگو گرفتن از دیگران
دیدن کار موفق دیگران یکی دیگر از منبعهای اصلی حس خودکارآمدی است. اینکه ببینید کسانی شبیه خودتان با تلاش پیگیر توانستهاند کاری را به سرانجام برسانند، میتواند حس خودکارآمدی شما را در موقعیتهای مشابه قویتر کند.
تشویق دیگران
دیگران میتوانند شما را ترغیب و تشویق کنند تا سرانجام باور کنید که قدرت و توان انجام کاری را دارید. برای نمونه، حرفهای مثبت و دلگرمکنندهٔ اطرافیان میتواند در رسیدن شما به هدفهایتان مفید و اثرگذار باشد. تشویق زبانی دیگران میتواند سبب شود کمتر به تواناییهایتان شک کنید و بهجای آن بر کار و کوشش بیشتر تمرکز کنید.
واکنشهای روانی و جسمی
پاسخها و واکنشهای شما به موقعیتها هم در خودکارآمدیتان نقش مهمی دارد. خلقوخو، حالتهای عاطفی، واکنشهای جسمی و اندازهٔ استرس، همه میتوانند بر احساس و باوری که در یک موقعیت خاص به تواناییهایتان دارید اثر بگذارند. برای نمونه، کسی که پیش از حرف زدن در جمع بهشدت عصبی میشود، ممکن است در این موقعیت خاص حس خودکارآمدی ضعیفی در خود پدید آورد.
البته بندورا به این نکته هم اشاره کرده است که شدتِ واکنشهای جسمی و احساسی بهتنهایی اهمیتی ندارد؛ آنچه بر حس خودکارآمدی ما اثر میگذارد، شیوهٔ درک و تفسیر این واکنشهاست. پس اگر افراد یاد بگیرند چگونه استرس خود را کنترل و کم کنند، حس خودکارآمدی بهتر و قویتری خواهند داشت.
خودکارآمدیتان را چطور بسنجید؟
برای سنجیدن سطح خودکارآمدی مقیاسهای گوناگونی هست؛ از جمله مقیاس عمومی خودکارآمدی و پرسشنامهٔ خودکارآمدی. برای یک ارزیابی سریع و غیررسمی میتوانید این پرسشها را از خودتان بپرسید:
- آیا حس میکنید اگر تلاش کنید از پس دشواریها برمیآیید؟
- به توانایی خود در رسیدن به هدفهایتان اطمینان دارید؟
- آیا حس میکنید میتوانید رویدادها و اتفاقهای غیرمنتظره را مدیریت کنید؟
- پس از رویدادهای پراسترس میتوانید زود به حالت عادی برگردید؟
- آیا وقتی با دشواریای روبهرو هستید، حس میکنید میتوانید به راهحلی برسید؟
- حتی وقتی کاری دشوار به نظر میرسد به تلاشتان ادامه میدهید؟
- آیا در موقعیتهای آشفته میتوانید آرامشتان را نگه دارید؟
- حتی وقتی زیر فشار هستید، خوب کار میکنید؟
- آیا بهجای توجه به حجم زیاد کارِ مانده و بهاصطلاح دستپاچه شدن، بر پیشرفت کار تمرکز میکنید؟
- باور دارید که سختکوشی سرانجام نتیجه میدهد؟
اگر پاسخ شما به بیشتر این پرسشها مثبت است، احتمالاً حس خودکارآمدی قوی و خوبی دارید.
چگونه خودکارآمدی را تقویت کنید؟
هدف بگذارید و موفق شوید
تجربههای موفق در ساختن خودکارآمدی نقش مهمی دارد. وقتی در کاری موفق میشوید، خودباوری در شما شکل میگیرد و به تواناییهایتان بیشتر اعتماد میکنید. البته شکست هم روی دیگر سکهٔ تجربه است و میتواند خودباوری و در نتیجه حس خودکارآمدی شما را خراب و ضعیف کند.
تلاش و موفقیت دیگران را ببینید
بندورا نشان داد که با دیدن تجربه و موفقیت دیگران و الگو گرفتن از آن، میشود خودکارآمدی قویتری در خود ساخت. پس میتوانید دیگران را زیر نظر بگیرید و موفقیتهایشان را دنبال کنید.
دنبال نظرهای مثبت باشید
شنیدن نظرها و بازخوردهای مثبت دیگران میتواند حس خودکارآمدی را در شما قویتر کند. برعکس، نظرها و بازخوردهای منفی میتواند این حس را ضعیف کند. پس بهتر است بکوشید از نظرهای منفی دوری کنید و دنبال نظرهای مثبت و تأییدکننده باشید.
به فکرها و احساسهایتان توجه کنید
اگر پیش از یک موقعیت یا کار خاص استرس و آشفتگی سراغتان میآید، بیشتر احتمال دارد که به توانتان برای روبهرو شدن با آن موقعیت بیاعتماد شوید. پس برای اینکه باورتان به تواناییهایتان بیشتر شود، بهتر است دنبال راههایی برای کم کردن استرس باشید تا بتوانید خود را آرام کنید و به حالت عادی برگردید.

چرا خودکارآمدی را جدی بگیریم؟
زندگی پر از موقعیتهای تازه و چالشبرانگیز است و نقش خودکارآمدی را در همهٔ جنبههای آن باید جدی گرفت. حس خودکارآمدی قوی میتواند شما را در رسیدن به هدفهای کوچک و بزرگ زندگی یاری کند. با آن میتوانید بدون وابستگی زندگیتان را ادامه دهید و کیفیت زندگی خوبی داشته باشید.
