با شناختن و به کار بستن روش خودمراقبتی در سالمندی میتوان به سلامت و عمر طولانیتری رسید و از انواع بیماریهای روحی و جسمی پیشگیری کرد. داشتن برنامهای جامع برای خودمراقبتی به سالمند کمک میکند برای کم کردن استرس و بهتر کردن کیفیت زندگیاش گامهای مناسبی بردارد.
امروزه جمعیت سالمندان رو به افزایش است و این پدیده جهانی است. در سالمندی تغییرهایی در جنبههای گوناگون جسمی و روانی پدید میآید و انواع بیماری و کمتوانی بروز میکند. این تغییرها سالمند را مستعد آسیب و کم شدن کیفیت زندگی میکند.
خودمراقبتی چیست؟
خودمراقبتی گام اول سلامت است؛ یعنی اینکه آدم یاد بگیرد از خودش مراقبت کند. در واقع خودمراقبتی کارها و فعالیتهای آگاهانه، آموخته و هدفداری است که برای حفظ زندگی و تأمین و ارتقای سلامت انجام میشود.
خودمراقبتی این چند ویژگی را دارد:
- رفتاری داوطلبانه است.
- فعالیتی آموختنی است.
- حق و مسئولیتی همگانی است.
خودمراقبتی در سالمندی چه معنایی دارد؟
خودمراقبتی با اینها شدنی خواهد بود: آموزش سالمندان و بالا بردن خودمراقبتی آنها، تغییر شیوهٔ زندگی و گرایش به زندگی سالم، تغذیهٔ مناسب، استفاده از مکملهای غذایی، ورزش منظم، کنترل وزن، کم کردن استرس و پرهیز از خوددرمانی.
در سالمندی، خودمراقبتی کارها و فعالیتهای آگاهانه، آموخته و هدفداری است که خودِ سالمند برای حفظ زندگی و تأمین و ارتقای سلامت خود و خانوادهاش انجام میدهد. با اجرای برنامهٔ خودمراقبتی میتوان توان کارکرد سالمندان را حفظ کرد و بهبود بخشید. مطالعهها نشان میدهد خودمراقبتی مهمترین شکل مراقبت اولیه است؛ هم در کشورهای توسعهیافته و هم در کشورهای در حال توسعه.
برنامههایی که برای بالا بردن آگاهی از خودمراقبتی اجرا میشود (مداخلهها)، در نگرش و باورها تغییرهای مثبتی پدید میآورد و آگاهی بهداشتی و عملکرد سالمندان را بهتر میکند.
با خودمراقبتی، هر کس به خواست خود و فعالانه زمانی را برای خودش در نظر میگیرد تا کارهایی انجام دهد که سلامتش را حفظ و تقویت میکند. خودمراقبتی اعتمادبهنفس و عزتنفس سالمند را بیشتر میکند و بر شور و شوق زندگی و انگیزهٔ موفقیتش میافزاید.



خودآگاهی، نخستین گام خودمراقبتی
برای خودمراقبتی، سالمند باید دربارهٔ این چیزها دیدگاه روشنی داشته باشد:
- آنچه هست؛
- آنچه میخواهد باشد؛
- دلیلهایش برای این خواسته.
سپس سالمند باید توانمند شود تا آگاهانه و فعالانه آنچه را میخواهد به واقعیت بدل کند.
خودمراقبتی چند گونه است؟
خودمراقبتی را به شیوههای گوناگون دستهبندی میکنند. در رایجترین دستهبندی، خودمراقبتی چهار گونه دارد: جسمی، روانی و عاطفی، معنوی و اجتماعی.
خودمراقبتی جسمی
خودمراقبتی جسمی به زندگی سالم و توجه به محیط پیرامون نیاز دارد. این بخش از خودمراقبتی اینها را در بر میگیرد:
- ورزش کردن به شکل روزانه؛
- خواب و استراحت کافی؛
- رعایت بهداشت فردی و دهان و دندان؛
- پیشگیری از حادثه (هنگام بیرون آمدن از تخت، گذر از پلهها، و سر خوردن روی سطح خیس و کف حمام)؛
- مراجعه به تیم سلامت برای معاینه و مراقبت دورهای و منظم؛
- غذای سالم، شامل صبحانه، ناهار، شام و میانوعدهها؛
- توجه به توصیههای پزشک دربارهٔ محدودیت و ممنوعیت غذایی.
- باید توجه داشت که در سالمندی باید به اندازهٔ کافی آب نوشید.
- هنگام بیماری استراحت کافی لازم است و در طول شبانهروز هم باید خواب و استراحت کافی باشد.
- در طول روز نباید ساعتهای طولانی بیتحرک نشست.
- سفر رفتن در تعطیلات.
- از دستگاهها، وسایل و رفتارهای پرخطر مانند سیگار و قلیان باید دوری کرد.
- محیط زندگی باید متناسب با محدودیت حرکتی و وضع بدنی تغییر کند. وسایل اضافی باید از خانه بیرون برده شود.

خودمراقبتی عاطفی و روانی
نیازهای عاطفی و روانی احساسی را در بر میگیرد که آدم به خودش و به تواناییهایش برای ادارهٔ احساسات و رویارویی با مشکلات دارد. سلامت عاطفی نشاندهندهٔ توان ارتباط گرفتن با هیجانها، احساسها و حواس است و نیز بازتابِ شناخت برای تنظیم هدفها بر پایهٔ توان فردی.
با داشتن سلامت روانی و عاطفی، که احساس رضایت، اعتمادبهنفس کافی، اعتماد و صمیمیت را در بر میگیرد، در سالمندی میتوان به سلامت و عمر طولانیتری رسید و از انواع بیماریها پیشگیری کرد.
برخی از راهکارهای خودمراقبتی عاطفی اینهاست:
- استفاده از روشهای گوناگون، مانند آرامسازی عضلهها؛
- بودن در طبیعت؛
- گوش دادن به موسیقی آرامبخش؛
- دیدار با دوستان و آشنایان؛
- فکر کردن به کارهای مثبت خود و افتخار به آنها؛
- بیان خشم و احساسات به شیوهای سازنده؛
- گفتوگو دربارهٔ تجربهها با همسالان؛
- مطالعه؛
- گریه کردن، وقتی لازم است.
خودمراقبتی اجتماعی
نیازهای اجتماعی نیاز به تعلق، عشق و محبت را در بر میگیرد. رابطههای اجتماعی برای حفظ سلامت روان و نیز سلامت جسم بسیار حیاتی است. انسان موجودی اجتماعی است و داشتن فعالیت اجتماعی و حفظ رابطه با دیگران میتواند کمکش کند سلامت جسمی و روحی خوبی داشته باشد. این کارها کمک میکند:
- همنشینی و رفتوآمد با کسانی که به آدم حس خوبی میدهند؛
- حفظ دوستی و ارتباط با دیگران؛
- خوردن وعدههای غذا، تا جای ممکن، با خانواده و در محیطهای دوستانه؛
- گفتوگوی دوستانه در طول روز با اعضای خانواده یا با همکاران؛
- عضویت در گروههای همسان محلی؛
- ارتباط با کسانی که در زندگی مهماند.
خودمراقبتی معنوی
همانطور که غذا برای بدن ما ضروری است، پرورش روح هم ضرورت دارد. خودمراقبتی معنوی کمک میکند آدم با خالق هستی آشنا شود و معنای زندگی را دریابد. این کارها کمک میکند:
- در نظر گرفتن زمانی در روز برای عبادت و نیایش؛
- انجام کارهای خیر و عامالمنفعه؛
- شرکت در مراسم و مناسک دینی و مذهبی؛
- تلاوت یا شنیدن آیات قرآن؛
- مطالعهٔ متنها و ادبیات مذهبی و معنوی؛
- کمک به نیازمندان؛
- شکرگزاری نعمتهای الهی.
