سالمندی دورهای از زندگی است که در آن، تغییرهای فیزیولوژیکِ بدن بر اثر بالا رفتن سن، سالمند را به خدمات توانبخشی نیازمند میکند. توانبخشی در سالمندی مجموعهای از کارهای هدفمند است برای بیشتر کردن توان حرکتی و رسیدن به بالاترین حد توانایی و کارکرد جسمی و ذهنی. میانگین سن و شمار سالمندان در جامعهٔ ما بالا رفته است؛ توانبخشی به بالا رفتن سلامت سالمندان کمک میکند و در بهتر شدن سلامت جامعه نقش مهمی دارد.
بالا رفتن سن بهطور طبیعی افتهایی در کارکرد و فیزیولوژی بدن پدید میآورد و بر اثر آنها احتمال بیماریهای گوناگون، بهویژه بیماریهای حرکتی، بیشتر میشود. کم شدن حجم و قدرت عضلهها هم سالمند را در خطر آسیبهای جدیتر، مانند انواع شکستگی، میگذارد. سالمندان یکی از گروههای آسیبپذیر جامعهاند که در سالمندی به توانبخشی نیاز پیدا میکنند. توانبخشی سالمندان توانبخشی جسمی، گفتاری، شنوایی و بینایی را در بر میگیرد.

سالمند کیست؟
سالمند کسی است که بیش از ۶۰ سال دارد و به سبب پیامدهای بالا رفتن سن و تغییرهای فیزیولوژیک، به مراقبت و توانبخشی نیاز دارد. از نظر سن، سه گروه سالمند داریم:
- سالمند جوان (۶۰ تا ۷۵ سال)
- سالمند میانسال (۷۵ تا ۸۵ سال)
- سالمند بسیار مسن (۸۵ سال به بالا)
سالمندان از نظر اندازهٔ وابستگی به دیگران هم سه گروهاند:
- سالمند مستقل
- سالمند وابسته
- سالمند نیمهمستقل
توانبخشی سالمندی یعنی چه؟
توانبخشی سالمندی یعنی برگرداندن توانایی و جایگاه قانونی و اجتماعیِ سالمندِ کمتوان به او. به توانبخشی، نوتوانی، بازتوانی، بازپروری و بازسازی هم میگویند. توانبخشی مجموعهای از تدبیرها و کارهای هماهنگ است که خدمات پزشکی، پیراپزشکی، اقتصادی، اجتماعی و حرفهای را در بر میگیرد.
توانبخشی برای نگه داشتن و بیشتر کردن قدرت عضله و بهتر شدن تعادل سالمند اهمیت زیادی دارد. میتواند سلامت جامعه را بهتر کند و نیاز به خدمات درمانی را کم کند؛ خدماتی که هم برای خودِ فرد و خانوادهاش و هم برای نظام سلامت هزینهٔ بالایی دارد. تمرکز توانبخشی سالمندان بر بالا بردن کیفیت زندگی سالمند است. این دانش از علوم پزشکی، اعصاب، روانشناسی، علوم اجتماعی و دیگر رشتههای پزشکی کمک میگیرد. افراد در سالمندی بخش زیادی از انرژی و وقتشان را در مراکز درمانی میگذرانند. توانبخشی سالمندان فرایندی کاملاً پیچیده است و مهارت میخواهد.
اصل اساسی در توانبخشی
اصل مهم و اساسی در توانبخشی سالمندان این است:
اگر دست نیست، پا هست. اگر قدرت حرکت نیست، زبان و تفکر هست. اگر حس بینایی نیست، حس شنوایی و لامسه هست. و بالاخره، اگر تندرستی نیست، امید به زندگی هست.
توانبخشی میخواهد از یک سو به فرد (معلول) امید بدهد و او را برای زندگی در جامعه آماده کند، و از سوی دیگر جامعه را آماده کند تا او را بهعنوان یک شهروند بپذیرد.
گونههای توانبخشی
- توانبخشی جسمی
- توانبخشی ذهنی و روانی
- توانبخشی اجتماعی
نکتهٔ مهم: کم شدن حجم و قدرت عضلهها سالمند را در خطر آسیبهای جدیتر، مانند انواع شکستگی، میگذارد. توانبخشی سالمندان برای بهتر کردن تعادل است و هدف اصلیاش جلوگیری از افتادن سالمند است که معمولاً با شکستگی همراه است. برای بهتر کردن تعادل از تمرینهای تعادلی استفاده میکنیم.
هدف توانبخشی چیست؟
هدف توانبخشی در سالمندی درمان، بهبود و نیز بالا بردن کارایی سالمندان تا بالاترین حد ممکن است، تا به زندگیای مستقل و برابر در جامعه برسند. هدفهای توانبخشی سالمندی اینهاست:
- کم کردن پیامدهای سالمندی، بیشتر کردن توان سالمندان در رویارویی با این پیامدها، و بهبود بیماریها و ناراحتیهای آنان.
- بهتر کردن کیفیت زندگی سالمندان.
- تقویت توانمندیهای سالمندان برای بهتر شدن کارکرد ذهنی و جسمی آنان.
- بیشتر کردن سازگاری اجتماعی سالمندان در جامعه.
- آموزش اصول زندگی بهتر.
- پیشگیری از معلولیت یا جلوگیری از پیشرفت آن.
- بالا بردن نگاه افکار عمومی به معلولان و معلولیت.
- فراهم کردن تسهیلات و خدمات شهری مناسب برای استفادهٔ سالمندان.
- کوشش برای خودکفایی سالمند و توانا کردن او در برخورد با دشواریها.
- بیشتر کردن آگاهی سالمندان از تواناییها و محدودیتهای جسمی و روانی خودشان، و هماهنگ کردن این وضعیت با محیط.
چند تعریف
- اختلال در توانبخشی: هر گونه ناهنجاری در زمینهٔ جسمی، روانی و کارکردی یا آناتومی انسان.
- نقص در توانبخشی: هر گونه محدودیت در انجام فعالیتهایی که در حد طبیعی از هر انسانی انتظار میرود.
- معلولیت در توانبخشی: آسیبهای ناشی از اختلال و کمتوانی که به محدودیت میانجامد و نمیگذارد فرد نقش طبیعی خود را در زندگی ایفا کند.
- پیشگیری در توانبخشی: کارهایی که هدفشان جلوگیری از شروع اختلالهای جسمی، ذهنی و حسی است.
سالمند چه زمانی به توانبخشی جسمی نیاز پیدا میکند؟
سالمندان کمکم از جنبههای گوناگون ضعف جسمی پیدا میکنند؛ یا پس از بیماری و بستری شدن در بیمارستان بدنشان ضعیف میشود و پس از ترخیص توان انجام کارهای روزانهٔ خود را ندارند. سندرمهای سالمندی، مانند سندرم شکنندگی، سندرم زمین خوردن و سندرم سرگیجه، از رایجترین عاملهاییاند که سالمند را ضعیف میکنند.
خدمات تخصصی توانبخشی سالمندان
مراقبتهای پزشکی و پرستاری: برای کم کردن پیامدهای سالمندی، پیشگیری از بیماریهای این دوره و درمان بیماریهای موجود.
توانبخشی سالمندان: توانبخشی پزشکی، اجتماعی، حرفهای و آموزشی را در بر میگیرد و برای این است که توان سالمند در رویارویی با پیامدهای سالمندی بیشتر شود، با محیط بیشتر سازگار شود و بیشترین استقلالش حفظ شود.
- توانبخشی پزشکی: خدمات پزشکی، فیزیوتراپی، کاردرمانی، گفتاردرمانی، بیناییسنجی و پرستاری که بهصورت گروهی برای بالا بردن کیفیت زندگی سالمند انجام میشود.
- توانبخشی حرفهای: یافتن و تقویت توانمندیهای حرفهای سالمندان برای بالا بردن کارکرد ذهنی، جسمی و اجتماعی آنان.
- توانبخشی اجتماعی: خدمات مددکاری برای بیشتر کردن سازگاری اجتماعی و حل مشکلات اجتماعی.
- توانبخشی آموزشی: آموزش اصول زندگی سالم به سالمندان و خانوادههایشان؛ مانند مراقبتهای شخصی، پیشگیری از پیامدهای سالمندی، پرهیز از رفتارهای پرخطر، تغذیهٔ سالم و هنردرمانی.
رشتههای توانبخشی
- فیزیوتراپی
- کاردرمانی
- بیناییسنجی (اپتومتری)
- شنواییسنجی
- گفتاردرمانی
- ارتوپدی فنی (اعضای مصنوعی)
گفتاردرمانی
سالمندانی که سکتهٔ مغزی میکنند یا پارکینسون دارند میتوانند از گفتاردرمانی بهره ببرند. سکتهٔ مغزی اختلالی در مغز است که در پی آن بخشی از قشر مخ آسیب میبیند. توانبخشی گفتاری برای کسی که سکتهٔ مغزی کرده، کنترل بلع، جویدن، توانایی قورت دادن و سخن گفتن را در بر میگیرد.
شنواییشناسی
کمشنوایی وابسته به سن یکی از رایجترین اختلالهای شنوایی در سالمندی است. تقریباً ۳۰ درصد افراد بالای ۶۰ سال درجههایی از افت شنوایی را تجربه میکنند. افت شنواییای که ارتباط سالمند را با محیط دوروبرش قطع کند، به تجویز سمعک نیاز دارد. تجویز نشدن سمعک و ناشنوایی در سالمندان باعث بیماریهایی مانند افسردگی و آلزایمر میشود.
بیناییسنجی
بیشتر ناراحتیهای بینایی بهخوبی درمان یا اصلاح میشوند؛ پس لازم است دستکم آنچه درمانپذیر است شناسایی شود. ولی اگر درمان موفق نبود، روشهای توانبخشی اهمیت پیدا میکند. اگر سالمند نمیتواند ارتباط برقرار کند یا دستورهای آزمون بینایی را دنبال کند، باید حرکت چشمهایش را نگاه کرد تا روشن شود آیا میتواند حرکتها و اشیا را با چشم دنبال کند. معیارهای گوناگونی برای تعیین دقت بینایی هست و میشود برای سنجیدن توان بینایی سالمند از آنها کمک گرفت. توانبخشی زمانی ارزشمند است که بشود از بیناییِ باقیمانده بیشترین استفاده را کرد و بازخورد آن را، به شکل جبرانی، در محیط و با کمک حس لامسه و شنوایی دید.
فیزیوتراپی
فیزیوتراپی درمانهایی برای بهتر شدن کارکرد دستگاه تنفسی دارد؛ مانند کمک به درمان آسم، برونشیت و آمفیزم. فیزیوتراپی به درمان ضربههای سر، سکتهٔ مغزی، آسیبهای نخاع، پارکینسون و اماس، یا بازتوانی بیمار پس از جراحی مغز هم کمک میکند.
فیزیوتراپیست برای کم کردن دردهای عضله یا مفصل، بهویژه در سالمندان، میتواند از روشهای درمانی مانند تحریک الکتریکی عصب از راه پوست (تنس)، اولتراسوند، اشعهٔ فروسرخ، یخ و کیسهٔ گرم، یا از روشهای دستی بهره ببرد.
بیحرکتی مفصلها به کم شدن دامنهٔ حرکت یا بدشکلی آنها میانجامد. برای جلوگیری از کم شدن دامنهٔ حرکت، همهٔ مفصلها جداگانه یا همزمان در دامنهٔ کاملشان حرکت داده میشوند. این حرکتها میتواند غیرفعال یا فعال باشد. قرار دادن سالمند در وضعیتهای درست هم از بدشکلی مفصلها جلوگیری میکند.
عضلهای که فعالیت نداشته باشد، مستعد تحلیل رفتن (آتروفی) است. برای همین باید تمرینهایی طراحی کنیم که سالمند بتواند به ارادهٔ خودش همهٔ عضلههایش را منقبض کند. اگر عضلهها ضعیف باشند، یا بیماریای در کار باشد که به تحلیل رفتن عضلهها میانجامد، استفاده از تحریکهای الکتریکی مانند تحریک الکتریکی کارکردی و جریان فارادیک هم میتواند سودمند باشد.
کارهای دیگر فیزیوتراپی اینهاست:
- اصلاح راه رفتن: بیشتر به تمرینها و آموزشهایی مربوط است که برای بهتر شدن راه رفتن و بالا بردن توانبخشی سالمندان انجام میشود.
- بهتر کردن تعادل: اینجا هدف اصلی ما جلوگیری از افتادن سالمند است که معمولاً با شکستگی همراه است. برای بهتر کردن تعادل از تمرینهای تعادلی استفاده میکنیم.
- بهتر کردن شیوهٔ زندگی: فیزیوتراپیست فعالیتهای روزمرهٔ سالمند را بررسی میکند، نقطههای ضعف او را پیدا میکند و با روشهای گوناگون برای بهتر شدن این فعالیتها میکوشد.
کاردرمانی
کاردرمانی یعنی استفاده از فعالیتهای هدفمند برای جلوگیری از کمتوانی و حفظ سلامت افراد، بهویژه سالمندانی که به شکلی آسیب جسمی، ذهنی یا روانی دیدهاند. از نظر انجمن کاردرمانی آمریکا، کاردرمانی عبارت است از استفاده از فعالیتهای هدفمند برای کسانی که بر اثر آسیب یا بیماری دچار محدودیت یا اختلال در کارکرد روانی، اجتماعی، رشدی یا اختلالهای یادگیری شدهاند؛ با این هدف که بیشترین استقلال پدید آید، از کمتوانی جلوگیری شود و سلامت حفظ شود. این حرفه ارزیابی، درمان و مشاوره را در بر میگیرد.
خدمات ویژهٔ کاردرمانی اینهاست:
- آموزش مهارتهای زندگی روزمره.
- پدید آوردن و گسترش مهارتهای درکی و حرکتی و کارکرد یکپارچگی حس.
- گسترش مهارتهای بازی و پیشحرفهای و تواناییهای اوقات فراغت.
- طراحی، ساختن یا به کار بردن وسایل کمکی، ارتزها و پروتزها.
- انتخاب وسایل نظافتی.
- استفاده از صنایع دستیای که ویژهٔ بالا بردن کارکرد طراحی شده است.
- توصیف و تفسیر آزمونها، مثل ارزیابی قدرت عضله و ارزیابی دامنهٔ حرکت.
- سازگار کردن محیط برای فرد معلول.
این خدمات بهصورت فردی، گروهی یا در نظامهای اجتماعی ارائه میشود.
خلاصه اینکه همهٔ کسانی که به سبب مشکل یا مشکلهایی باید درمان شوند تا در کارکردهای موردنظر به استقلال برسند، با این روش درمان میشوند. مشکلهای این افراد دامنهٔ گستردهای دارد: میتواند حاصل یک صدمه یا تصادف باشد، یا از بیماری جسمی، اختلال عاطفی، تعارضها و فشارهای روانی، یا حتی تأخیر در رشد یا اختلالهای مادرزادی برخیزد. این بیماران میتوانند از هر گروه سنی باشند؛ از نوزادان و کودکان تا سالمندان. کاردرمانی از دورهٔ کوتاه مراقبت در مرحلهٔ حاد بیماری تا توانبخشی در دورههای درازمدتِ سازگاری را در بر میگیرد.
توانبخشی مبتنی بر جامعه
وقتی برنامههای توانبخشی سالمندان با رویکرد مشارکتی و حضور فعال فرد معلول و خانوادهاش اجرا شود و برنامهها مبتنی بر جامعه باشد، اثربخشی آنها کامل میشود. برای همین، مشارکت فرد معلول، خانواده و جامعهٔ محلی و ملی یکی از اصول مهم در توانبخشی معلولان است.
آموزش همگانی هم در همهٔ سطحهای توانبخشی نقش مهم و مؤثری دارد؛ همینطور بیشتر کردن اطلاعرسانی و آگاه کردن فرد معلول، خانواده و جامعه (دولتهای محلی، منطقهای و ملی، سازمانهای غیردولتی، متخصصان و دیگران) در درمان و توانبخشی گروههای گوناگون معلولان. از اینجا میتوان نتیجه گرفت که رسیدن کامل به هدفهای والای توانبخشی شدنی نیست، مگر در سایهٔ اجرای توانبخشی مبتنی بر جامعه؛ رویکردی نو که در همهٔ برنامههای توانبخشی در حال اجراست.
ورزشهای سودمند در توانبخشی
- راه رفتن: پیادهروی بهترین ورزش برای توانبخشی سالمندان است. بهتر است سالمند در هوای آزاد ۲۰ دقیقه با سرعت متوسط قدم بزند. پیادهروی جریان خون را تندتر میکند و به سلولهای مغز غذا میرساند.
- گلف: ورزشی خوب و متناسب برای توانبخشی سالمندان است.
- یوگا: یوگا به عضلهها، مفصلها، اعصاب و اندامهای درونی نیرو میدهد. از ورزشهایی است که جسم و روان را تقویت میکند. یوگا به فعالیت و حرکت زیاد بدن نیاز ندارد و گونهای حرکت در حالت سکون است.
- شنا: شنا در آب گرم برای سالمندان لذتبخش است. به دامنهٔ حرکت مفصلها و طول طبیعی عضلهها کمک میکند. شنا در سالمندان گردش خون را بهتر میکند.
- ورزشهای تنفسی: با ورزشهای تنفسی، ظرفیت تنفسی سالمند بیشتر میشود و اکسیژن بیشتری وارد ریهها میشود. این اکسیژن جذب هموگلوبین خون میشود و به سلولها میرود؛ در نتیجه سلولها اکسیژن و غذای کافی میگیرند.
- دوچرخهسواری: این ورزش برای همهٔ بدن سودمند است. سالمندانی که زانودرد دارند باید از آن بپرهیزند یا از دوچرخهٔ ثابت استفاده کنند.
- بدنسازی: با کمک برخی حرکتهای بدنسازی، قدرت و استقامت بدن حفظ میشود.

