همهٔ آدمها برای زنده ماندن و رشد به ارتباط با دیگران نیاز دارند. ولی با بالا رفتن سن، آدمها بیشترِ وقتشان را تنها میگذرانند. تنها بودن ممکن است سالمندان را در برابر تنهایی و انزوای اجتماعی آسیبپذیرتر کند و این میتواند بر سلامت و آسایششان اثر بگذارد. مطالعهها نشان میدهد که تنهایی و انزوای اجتماعی با خطر بیشترِ ناراحتیهایی مانند بیماری قلبی، افسردگی و زوال شناختی (کم شدن توان ذهن) مرتبط است.
اگر سلامتتان ضعیف باشد، احتمالاً از نظر اجتماعی منزوی یا تنها خواهید بود. اگر هم از نظر اجتماعی منزوی باشید یا احساس تنهایی کنید، این میتواند سلامت جسمی و روانی شما را به خطر بیندازد. بزرگسالانی که تنها یا از نظر اجتماعی منزویاند، در سنجش با کسانی که پیوندهای اجتماعی معنادار و پشتیبان دارند، سلامت کمتری دارند، مدت بیشتری در بیمارستان بستری میمانند، دفعههای بیشتری بستری میشوند و احتمال مرگ زودترشان بیشتر است.
شمار کسانی که ۶۵ سال و بیشتر دارند رو به افزایش است. بسیاری از آنان از نظر اجتماعی منزوی شدهاند و پیوسته احساس تنهایی میکنند. شیوع ویروس کرونا در سال ۲۰۲۰ هم، به سبب ملاحظههای بهداشتی و نیاز به رعایت فاصلهٔ فیزیکی، دشواریهای بیشتری به همراه آورد.

تنهایی با انزوای اجتماعی چه فرقی دارد؟
تنهایی و انزوای اجتماعی دو چیز متفاوتاند، ولی به هم ربط دارند. تنهایی احساسِ ناراحتکنندهٔ تکافتادن یا جدا بودن است. انزوای اجتماعی یعنی نبودِ تماسهای اجتماعی و اینکه آدم کسان کمی را داشته باشد که مرتب با آنها در ارتباط باشد.
میشود تنها زندگی کرد و احساس تنهایی یا انزوای اجتماعی نداشت. میشود هم در میان دیگران بود و احساس تنهایی کرد.
سالمندان بیشتر در خطر انزوای اجتماعی و تنهاییاند. دلیلش تغییرهایی است که در سلامت و پیوندهای اجتماعی پیش میآید و میتواند با بالا رفتن سن، با شنوایی، بینایی و حافظه، با کمتوانی، دشواری در رفتوآمد یا از دست دادن خانواده و دوستان همراه باشد.

تنهایی و گوشهگیری با سلامت چه میکند؟
کسانی که از نظر اجتماعی منزوی یا تنها هستند، بیشتر در اورژانس یا سرای سالمندان بستری میشوند. انزوای اجتماعی و تنهایی با خطر بیشترِ اینها هم همراه است:
- فشار خون بالا
- بیماری قلبی
- چاقی
- ضعیف شدن کار دستگاه ایمنی
- اضطراب
- افسردگی
- زوال شناختی
- زوال عقل (دمانس)، از جمله بیماری آلزایمر
- مرگ
کسانی که تنها یا از نظر اجتماعی منزویاند ممکن است خیلی کم ورزش کنند، ممکن است الکل زیاد بنوشند و سیگار بکشند، و بیشتر وقتها خوب نمیخوابند. اینها میتواند خطر بیماریهای جدی را بیشتر کند.
کسی که تنهاست درد عاطفی را تجربه میکند. از دست رفتن حسِ پیوند و با جمع بودن میتواند نگاه آدم را به جهان عوض کند. کسی که تنهایی مزمن را تجربه میکند ممکن است احساس خطر کند و به دیگران بیاعتماد باشد.
درد عاطفی میتواند همان واکنشهای استرسی را در بدن به کار بیندازد که درد جسمی به کار میاندازد. اگر این وضع مدتی دراز ادامه یابد، میتواند به التهاب مزمن (آزاد شدنِ بیشازاندازه یا درازمدتِ عاملهایی که میتوانند به بافتها آسیب بزنند) و کم شدن ایمنی (توان مبارزه با بیماری) بینجامد. این خطر بیماریهای مزمن را بیشتر میکند و میتواند آدم را در برابر برخی بیماریهای عفونی آسیبپذیرتر کند.
انزوای اجتماعی و تنهایی ممکن است برای سلامت مغز هم زیان داشته باشد. تنهایی و انزوای اجتماعی با ضعیفتر شدن کارکرد شناختی و خطر بیشتر زوال عقل، از جمله و بهویژه بیماری آلزایمر، مرتبط است. همچنین فعالیت اجتماعیِ کم و تنها ماندن در بیشتر وقتها ممکن است در کم شدن توان انجام کارهای روزمره، مانند رانندگی، کارهای فکری، مصرف دارو و آشپزی، سهم داشته باشد.

چه کسانی بیشتر در خطر تنهایی و انزوا هستند؟
کسانی که ناگهان خود را منزوی میبینند، در خطر تنهایی و انزوای اجتماعیاند. این انزوا میتواند به سبب بیماری یکی از عزیزان، جدا افتادن از دوستان یا خانواده، از دست دادن تحرک، بدتر شدن بینایی یا شنوایی، کمتوانی، یا نداشتن تحرک یا دسترسی به وسیلهٔ نقلیه باشد. همچنین ممکن است بیشتر در خطر باشید اگر:
- تنها زندگی میکنید.
- نمیتوانید از خانه بیرون بروید.
- فقدان یا تغییر بزرگی در زندگیتان پیش آمده است؛ مانند درگذشت همسر یا شریک زندگی، یا بازنشستگی.
- به مراقبت غیرمعمول نیاز دارید.
- دشواریهای روانی یا شناختی، یا افسردگی دارید.
- حمایت اجتماعی محدودی دارید.
- کمشنوایی دارید.
- در محلهای روستایی، خلوت، ناامن یا صعبالعبور زندگی میکنید.
- در جایی که زندگی میکنید با مانع زبان روبهرو هستید.
- در محل زندگیتان تبعیض سنی، نژادی، قومی، یا تبعیض به سبب گرایش جنسی یا هویت جنسیتی را تجربه میکنید.
- در فعالیتها مشارکت معناداری ندارید یا احساس بیهدفی میکنید.
کسانی که کمشنوایی دارند ممکن است در گفتوگو با دوستان و خانواده دشواری داشته باشند. این میتواند به ارتباط کمتر با دیگران، انزوای اجتماعی و تنهایی بیشتر بینجامد.
برای اینکه دربارهٔ تنهایی و انزوای اجتماعی بیشتر بدانید و ببینید خودتان دچار آن شدهاید یا نه، میتوانید از روانشناسان کمک بگیرید. آنها آزمونی دارند که میتواند این را تأیید یا رد کند. با نتیجهٔ این آزمون میبینید که آیا ممکن است در خطر تنهایی یا انزوای اجتماعی باشید.
با پزشکتان دربارهٔ تنهایی چطور صحبت کنید
صحبت با پزشک دربارهٔ سلامتتان یعنی اینکه به او بگویید از نظر جسمی، عاطفی و ذهنی چه حسی دارید. شرح دادن نشانهها میتواند به پزشک کمک کند که ناراحتی را تشخیص دهد.
حتماً نگرانیهایتان را بگویید. برای نمونه، پزشکتان را از تغییرهای بزرگ یا استرسهای زندگیتان، مانند طلاق یا مرگ یکی از عزیزان، باخبر کنید. پزشکی که از فقدانهای شما خبر دارد، بهتر میتواند احساستان را درک کند و میتواند پیشنهادهایی بدهد که شاید برایتان سودمند باشد.
دربارهٔ عادتهای سلامتیتان و آنچه در زندگیتان میگذرد با پزشک روراست و صادق باشید. این به او کمک میکند وضع پزشکی و سلامت عاطفی شما را کامل درک کند و بهترین راههای درمان را برایتان توصیه کند.

چطور با دوستان و خانواده در ارتباط بمانید
حسین یکی از سالمندانی است که بیناییاش کم شد و ناچار شد رانندگی را کنار بگذارد و کمتر سفر کند. ولی از گذراندن وقت با سه نوهاش لذت میبرد. او در تهران زندگی میکند و نوههایش در آمریکا. حسین در گفتوگوی تصویری برایشان قصه میخواند و در شبکههای اجتماعی از حالوکارشان باخبر میشود. با دوستانش هم با ایمیل و تماس تلفنی هفتگی در ارتباط است. حسین چون میداند میتواند با دیگران ارتباط بگیرد، بسیار خوشحالتر است.
کارهایی هست که میتوانید برای محافظت از خودتان یا یکی از عزیزانتان در برابر اثرهای منفی تنهایی و انزوای اجتماعی انجام دهید. نخست، مهم است که از خودتان مراقبت کنید. بکوشید ورزش کنید، غذای سالم بخورید، به اندازهٔ کافی بخوابید (۷ تا ۹ ساعت) و فعالیتهایی را که از آنها لذت میبرید دنبال کنید. این کارها به کنترل استرس کمک میکند و کمک میکند تا جای ممکن از نظر ذهنی و جسمی سالم بمانید.
فعال ماندن و ارتباط با دیگران هم مهم است. کسانی که در فعالیتهای معنادار و سازنده شرکت میکنند و در کنار دیگران از آن لذت میبرند، احساس هدفمندی میکنند و بیشتر عمر میکنند. برای نمونه، کمک به دیگران با کار داوطلبانه کمک میکند کمتر احساس تنهایی کنید و در زندگی احساس رسالت و هدف داشته باشید؛ و این با سلامت بهتر مرتبط است. مطالعهها نشان میدهد که فعالیتهایی از این دست ممکن است به بهتر شدن خلقوخو و بهبود آسایش و کارکرد شناختی شما کمک کند.
چند پیشنهاد دیگر برای در ارتباط ماندن
- فعالیتی پیدا کنید که از آن لذت میبرید، سرگرمیای قدیمی را دوباره شروع کنید، یا در کلاسی شرکت کنید و چیز تازهای یاد بگیرید. ممکن است خوش بگذرانید و با کسانی آشنا شوید که علاقههای همانندی دارند.
- هر روز وقتی را بگذارید تا خودتان با ایمیل، شبکههای اجتماعی، تماس صوتی یا پیامک با خانواده، دوستان و همسایهها در تماس باشید. با کسانی که به آنها اعتماد دارید حرف بزنید و احساستان را با آنها در میان بگذارید. برای پروردن و محکمتر کردن رابطههایی که دارید، فعالیتی پیشنهاد کنید. فرستادن نامه یا کارت هم راه خوب دیگری برای نگه داشتن دوستی است.
- از فناوریهای ارتباطی مانند گفتوگوی تصویری، بلندگوی هوشمند یا حتی ربات همدم کمک بگیرید تا سرگرم و در ارتباط بمانید.
- اگر با فناوری آشنا نیستید، در کلاسی اینترنتی یا حضوری در کتابخانهٔ عمومی محله یا مرکز اجتماعی محلهتان نام بنویسید تا کار با ایمیل یا شبکههای اجتماعی را یاد بگیرید.
- اگر از پسِ مراقبت از حیوان خانگی برمیآیید، به آوردن یک حیوان خانگی فکر کنید. حیوانها میتوانند مایهٔ آرامش باشند و همچنین ممکن است استرس و فشار خون را کم کنند.
- از نظر بدنی فعال بمانید و ورزش گروهی کنید؛ مثل پیوستن به یک گروه پیادهروی یا ورزش کردن با یک دوست. بزرگسالان باید دستکم ۱۵۰ دقیقه (۲ ساعت و نیم) در هفته فعالیتی داشته باشند که وادارشان کند سخت نفس بکشند.
- خودتان را به همسایههایتان معرفی کنید.
- در کارهای مذهبیِ مناسب خودتان شرکت کنید؛ جایی که بتوانید معنویتتان را ژرفتر کنید و با دیگران در فعالیتها و رویدادها همراه شوید.
- ببینید سازمانهای خدمات اجتماعی محل، مراکز اجتماعی و مراکز سالمندان، و کتابخانههای عمومی چه امکانها و برنامههایی دارند.
- به یک پویش (کمپین) بپیوندید و در جامعهٔ خودتان فعال شوید.
اگر با زوال عقل تنها زندگی میکنید
اگر شما یا یکی از عزیزانتان زوال عقل دارید و تنها زندگی میکنید، اعضای خانواده، دوستان یا مراقبان دیگر ممکن است بتوانند از راههای گوناگون کمک کنند.
- کسی را که به او اعتماد دارید پیدا کنید؛ مثلاً همسایهای که بتواند مرتب، حضوری یا با تماس تصویری، سر بزند و در وضع اضطراری بشود با او تماس گرفت.
- دربارهٔ پشتیبانی و خدماتی که در خانه و در محله داده میشود پرسوجو کنید؛ از سازمانهای خدمات اجتماعی، سازمانهای غیرانتفاعی محل و سازمانهای منطقهای سالمندی.
- با خانواده و دوستانتان در ارتباط بمانید؛ با گفتوگوی تصویری، ایمیل و شبکههای اجتماعی. اگر در کار با فناوری مهارت ندارید، برای یاد گرفتن کمک بخواهید.
- با کسانی که علاقههای مشترک دارند حرف بزنید. یک گروه پشتیبانی اینترنتی یا حضوری را امتحان کنید. شاید در محل زندگی شما «کافهٔ حافظه» باشد که بتوانید به آن سر بزنید؛ جایی امن برای کسانی که حافظهشان را از دست میدهند و برای خانوادهها و مراقبانشان، تا از فعالیتها و معاشرت لذت ببرند.
