با بالا رفتن سن، حافظه و کارکرد شناختی (توان فکر کردن، یاد گرفتن و به یاد آوردن) تغییر میکند و این بخشی طبیعی از روند سالمندی است. یکی از اصلیترین دلیلهای کم شدن حافظه در این سالها، تغییرهای جسمی مغز است. با بالا رفتن سن، حجم مغز کم میشود و ارتباط عصبی میان سلولهای مغز ممکن است ضعیف شود. ساخته شدن مواد شیمیایی مغز مانند دوپامین و سروتونین هم کم میشود؛ موادی که در رساندن پیامهای عصبی نقش مهمی دارند. این تغییرها میتواند توان به خاطر سپردن اطلاعات تازه یا به یاد آوردن خاطرههای قدیمی را کم کند.
عاملهای دیگری هم میتوانند روند افت حافظه را تندتر کنند؛ مانند کم شدن جریان خون به مغز، استرس، کمخوابی، بیماریهای مزمن (مانند دیابت و فشار خون بالا) و تغذیهٔ نامناسب. بیماریهایی مانند آلزایمر و زوال عقل (دمانس) نیز میتوانند بهطور جدی بر کارکرد حافظه اثر بگذارند. با این همه، شیوهٔ زندگی سالم، یعنی تغذیهٔ مناسب، فعالیت بدنی و تمرینهای ذهنی، میتواند به بهتر شدن کارکرد شناختی و کم شدن اثرهای منفی سالمندی بر حافظه کمک کند.
چه خوراکیهایی حافظه را تقویت میکند؟
تغذیهٔ سالم و متعادل در تقویت حافظه در این سالها نقش بسیار مهمی دارد. برخی از خوراکیهایی که میتوانند به تقویت حافظه و بهتر شدن کارکرد مغز کمک کنند اینهاست.
ماهیهای چرب
ماهیهای چرب مانند سالمون، ساردین و ماهی خالمخالی اسیدهای چرب امگا ۳ دارند، بهویژه گونهای از آن به نام دیاچاِی (DHA، دکوزاهگزانوئیک اسید). به همین دلیل در تقویت حافظه و سلامت مغز در این سالها نقش مهمی دارند. امگا ۳ از اجزای اصلی ساختمان سلولهای مغز است و به حفظ سلامت و انعطافپذیری پوستهٔ سلول (غشای سلولی) کمک میکند. این ترکیبها همچنین جلوی التهاب مغز را میگیرند و ارتباطهای عصبی را تقویت میکنند و در نتیجه کارکرد شناختی و حافظه بهتر میشود.
پژوهشها نشان میدهند که دیاچاِیِ ماهیهای چرب میتواند جلوی کم شدن حجم مغز را که با سالمندی پیش میآید بگیرد و از تخریب سلولهای عصبی که با بیماریهایی مانند آلزایمر و زوال عقل ارتباط دارد پیشگیری کند. امگا ۳ همچنین با بیشتر کردن جریان خون به مغز و بهتر کردن کار انتقالدهندههای عصبی (موادی که پیام را میان سلولهای عصبی میبرند)، توان مغز را در پردازش و نگهداری اطلاعات تقویت میکند.
آجیل و دانهها
آجیل و دانهها مواد مغذی مهمی دارند؛ مانند اسیدهای چرب امگا ۳، ویتامین ای و آنتیاکسیدانها. به همین دلیل در تقویت حافظه و سلامت مغز در این سالها نقش مؤثری دارند. ویتامین ای آنتیاکسیدانی قوی است و از سلولهای مغز در برابر آسیبهای اکسایشی محافظت میکند. این آسیبها با بالا رفتن سن بیشتر میشوند و میتوانند به تخریب سلولهای عصبی و کم شدن کارکرد شناختی بینجامند. خوردن منظم آجیل و دانهها میتواند به کند شدن این روندها و حفظ سلامت مغز کمک کند.
اسیدهای چرب امگا ۳ که در برخی دانهها مانند دانهٔ چیا و گردو هست، به حفظ انعطافپذیری پوستهٔ سلولهای مغز و بهتر شدن ارتباطهای عصبی کمک میکنند. این مواد التهابهای مغز را هم کم میکنند؛ التهابی که یکی از عاملهای مؤثر در کم شدن حافظه و بیماریهایی مانند زوال عقل و آلزایمر است. در کل، خوردن آجیل و دانهها میتواند جلوی افت حافظه را بگیرد و کارکرد مغز را در سالمندی بهتر کند.
میوههای توتی
میوههای توتی مانند بلوبری، توتفرنگی و شاهتوت آنتیاکسیدانهای قوی و موادی به نام فلاونوئید دارند و به همین دلیل در تقویت حافظه و بهتر شدن سلامت مغز در این سالها نقش مهمی دارند. آنتیاکسیدانها از سلولهای مغز در برابر فشار اکسایشی (استرس اکسیداتیو) و آسیبهای رادیکالهای آزاد محافظت میکنند. این آسیبها یکی از عاملهای اصلی کم شدن کارکرد شناختی و افت حافظه در سالمندی است. میوههای توتی با کم کردن این آسیبها میتوانند به حفظ سلامت سلولهای عصبی و بهتر شدن کارکرد مغز کمک کنند.
فلاونوئیدهای این میوهها، بهویژه آنتوسیانینها، بر ارتباطهای عصبی اثر مثبت دارند و به بیشتر شدن جریان خون به مغز و تقویت سیناپسها (محل پیوند سلولهای عصبی با یکدیگر) کمک میکنند. اینها حافظه، یادگیری و توان مغز در پردازش اطلاعات را بهتر میکنند. مطالعهها نشان میدهند که خوردن منظم میوههای توتی میتواند جلوی کم شدن حافظهٔ وابسته به سن را بگیرد و حتی از بیماریهایی مانند زوال عقل و آلزایمر پیشگیری کند.
سبزیهای برگسبز
سبزیهای برگسبز مانند اسفناج، کلمپیچ و بروکلی ویتامین کا، ویتامینهای ب، فولیک اسید و آنتیاکسیدان دارند و به همین دلیل به تقویت حافظه و بهتر شدن سلامت مغز در این سالها کمک میکنند. ویتامین کا در حفظ سلامت سلولهای مغز نقش مهمی دارد و بهویژه در بهتر شدن تواناییهای شناختی و حافظهٔ بلندمدت مؤثر است. این ویتامین به حفظ سلامت پوستهٔ سلولها در مغز و تقویت ارتباطهای عصبی هم کمک میکند.
سبزیهای برگسبز فولات (ویتامین ب۹) و ویتامینهای دیگر گروه ب هم دارند. این ویتامینها به پایین آمدن هموسیستئین کمک میکنند؛ مادهای التهابی که با افت شناختی و بیماریهای عصبی مانند زوال عقل ارتباط دارد. فولات به ساخته شدن مواد شیمیایی مهم مغز مانند سروتونین و دوپامین هم کمک میکند که برای تنظیم کارکردهای شناختی ضروریاند. آنتیاکسیدانهای این سبزیها نیز مغز را در برابر فشار اکسایشی حفظ میکنند و از این راه به حفظ سلامت سلولهای مغز و کم شدن خطر آلزایمر کمک میکنند.
چای سبز
چای سبز موادی به نام کاتچین و پلیفنول و آنتیاکسیدانهای قوی دارد و به همین دلیل میتواند به تقویت حافظه و سلامت مغز در این سالها کمک کند. کاتچینهای چای سبز، بهویژه ئیجیسیجی (EGCG، اپیگالوکاتچین گالات)، فشار اکسایشی و التهابهای مغز را کم میکنند و از این راه از سلولهای عصبی محافظت میکنند. این محافظت میتواند جلوی کم شدن کارکرد شناختی و افت حافظه را که با بالا رفتن سن پیش میآید بگیرد.
چای سبز به بهتر شدن جریان خون به مغز و بیشتر شدن فعالیت سلولهای عصبی هم کمک میکند. ترکیبهای چای سبز میتوانند ساخته شدن و فعالیت انتقالدهندههای عصبی مانند دوپامین و سروتونین را تقویت کنند؛ موادی که در تنظیم حافظه، خلقوخو و تواناییهای شناختی نقش مهمی دارند. پژوهشها همچنین نشان میدهند که نوشیدن منظم چای سبز میتواند از بیماریهای عصبی مانند آلزایمر و پارکینسون پیشگیری کند و حافظه را در سالمندی تقویت کند.
تخممرغ
تخممرغ مواد مغذی مهمی مانند کولین و ویتامینهای گروه ب دارد و به همین دلیل در تقویت حافظه و کارکرد شناختی در این سالها نقش مؤثری دارد. کولین یکی از اجزای سازندهٔ استیلکولین است؛ انتقالدهندهای عصبی که برای حافظه و یادگیری ضروری است. دریافت کولین به تقویت کار سیناپسهای عصبی و بهتر شدن ارتباط میان سلولهای مغز کمک میکند. این روندها برای حفظ حافظه و کم شدن خطر زوال عقل در سالمندی حیاتی است.
تخممرغ ویتامین ب۶، ویتامین ب۱۲ و فولات هم دارد که به پایین آمدن هموسیستئین خون کمک میکنند. بالا بودن هموسیستئین با بیشتر شدن خطر دشواریهای شناختی و بیماریهایی مانند آلزایمر ارتباط دارد. پس ویتامینهای گروه بِ تخممرغ میتوانند به بهتر شدن سلامت مغز و پیشگیری از کم شدن کارکرد حافظه در سالمندی کمک کنند.
زردچوبه
زردچوبه مادهٔ فعالی به نام کورکومین دارد و به همین دلیل در تقویت حافظه و بهتر شدن سلامت مغز در این سالها نقش مهمی دارد. کورکومین خاصیت ضدالتهابی و آنتیاکسیدانی قوی دارد و از سلولهای مغز در برابر آسیبهای فشار اکسایشی و التهابهای مغز محافظت میکند. این ویژگیها به پیشگیری از تخریب سلولهای عصبی و کم شدن خطر بیماریهای وابسته به حافظه مانند آلزایمر کمک میکنند.
کورکومین میتواند از سد خونیـمغزی (سدی میان خون و مغز) بگذرد و مستقیم بر کارکرد مغز اثر بگذارد. پژوهشها نشان میدهند که این ماده میتواند مقدار «عامل نوروتروفیک برگرفته از مغز» (BDNF) را بالا ببرد؛ مادهای که در رشد و نگهداری سلولهای عصبی نقش مهمی دارد. بالا رفتن این ماده به بهتر شدن حافظه، یادگیری و حتی رویارویی با زوال عقلِ وابسته به سن کمک میکند. کورکومین همچنین میتواند تشکیل پلاکهای آمیلوئید را که با آلزایمر ارتباط دارد کم کند.
شکلات تلخ
شکلات تلخ فلاونوئید و آنتیاکسیدانهای قوی دارد و به همین دلیل در تقویت حافظه و سلامت مغز در این سالها نقش مؤثری دارد. فلاونوئیدهای شکلات تلخ، بهویژه اپیکاتچین، جریان خون به مغز را بهتر و رگهای خونی را تقویت میکنند و از این راه مغز را در برابر آسیبهای کم شدن اکسیژن و خونرسانی حفظ میکنند. این بهتر شدن جریان خون میتواند تواناییهای شناختی مانند حافظه و تمرکز را تقویت کند و جلوی کم شدن آنها را با بالا رفتن سن بگیرد.
شکلات تلخ به بیشتر شدن فعالیت انتقالدهندههای عصبی مانند دوپامین و سروتونین هم کمک میکند که در تنظیم خلقوخو، حافظه و یادگیری نقش کلیدی دارند. آنتیاکسیدانهای شکلات تلخ نیز از سلولهای عصبی در برابر آسیبهای فشار اکسایشی محافظت میکنند؛ آسیبهایی که یکی از عاملهای اصلی افت شناختی و بیماریهایی مانند آلزایمر است. پس خوردن شکلات تلخ به اندازهٔ معتدل میتواند به بهتر شدن حافظه و کارکرد شناختی در سالمندی کمک کند.
حبوبات و غلات کامل
حبوبات و غلات کامل فیبر، ویتامینهای گروه ب و مواد معدنی مانند منیزیم دارند و به همین دلیل در تقویت حافظه و سلامت مغز در این سالها نقش مهمی دارند. ویتامینهای گروه ب، بهویژه فولات و ویتامین ب۶، در ساخته شدن مواد شیمیایی مغز مانند سروتونین و دوپامین نقش دارند که برای تنظیم خلقوخو و تقویت حافظه ضروریاند. این ویتامینها به پایین آمدن هموسیستئین هم کمک میکنند؛ مادهای التهابی که با افت شناختی و بیماریهای مغزی مانند آلزایمر ارتباط دارد.
فیبرِ حبوبات و غلات کامل به کنترل قند خون کمک میکند و جلوی نوسانهای قند خون را میگیرد. نوسان قند خون میتواند به دشواری در تمرکز و حافظه بینجامد. این خوراکیها آنتیاکسیدان و ترکیبهای ضدالتهابی هم دارند که میتوانند از سلولهای مغز در برابر آسیبهای اکسایشی محافظت کنند و به حفظ سلامت مغز و کارکرد شناختی کمک کنند. در نتیجه، خوردن منظم حبوبات و غلات کامل میتواند به تقویت حافظه و بهتر شدن کیفیت زندگی در سالمندی کمک کند.

آب کافی
آب کافی برای کارکرد درست مغز و تقویت حافظه در این سالها بسیار حیاتی است. تقریباً ۷۵ درصد مغز انسان آب است و هر اندازه کمآبی میتواند به کم شدن تواناییهای شناختی، اختلال در تمرکز و کم شدن حافظه بینجامد. وقتی بدن کمآب میشود، ممکن است کارکردهای مغز هم اثر بپذیرد؛ چون کمبود آب میتواند جریان خون به مغز را کم کند و ارتباطهای عصبی را مختل کند. این تغییرها میتواند خستگی، سردرد و کم شدن توان به یاد آوردن اطلاعات بیاورد.
آب به حفظ تعادل الکترولیتها (املاح بدن) و سمزدایی بدن هم کمک میکند و اینها نیز برای کارکرد درست مغز ضروری است. آب کافی به ساخته شدن مواد شیمیاییای کمک میکند که مغز برای یادگیری و حافظه لازم دارد؛ مانند دوپامین و نوراپینفرین. در کل، نوشیدن منظم و کافی آب میتواند به حفظ کارکرد شناختی و تقویت حافظه در سالمندی کمک کند و جلوی پیامدهای کمآبی را بگیرد.
خوراک خوب در کنار شیوهٔ زندگی سالم
این خوراکیها اگر با شیوهٔ زندگی سالم همراه شوند، میتوانند به حفظ و تقویت حافظه در سالمندی کمک کنند؛ یعنی با ورزش منظم، خواب کافی و فعالیتهای ذهنی مانند مطالعه و بازیهای فکری.
