سالمندان هم مثل همهٔ انسانها به شادی و امید نیاز دارند. گاهی برخی ملاحظههای فرهنگی و شاید هم توجه اجتماعی باعث میشود به افسردگی و گوشهگیری دچار شوند. افسردگی بزرگترین مشکل دورهٔ سالمندی است و بیماریهای جسمی زیادی با خود میآورد. شادی راز سلامت در این سالهاست و از راههای گوناگونی به دست میآید. این راهها گاهی ساده و در دسترس است؛ برای نمونه، حتی یک پیادهروی ساده در طول روز به حس شادابی کمک میکند.

بیحوصلگی را عادی ندانیم
گاهی پدربزرگها و مادربزرگها حوصلهٔ تماشای فیلم، رفتن به پارک یا شرکت در مهمانی را ندارند. در مهمانیها خستگی و سن را بهانه میکنند و تنها در خانه میمانند. این رفتار برای مردم عادی شده است و پذیرفتهاند که سالمند باید تنها، بیحوصله و بیانگیزه باشد؛ غافل از اینکه شاید این حالتها زنگ خطری باشد برای نزدیک شدن تدریجی افسردگی. متخصصان میگویند افسردگی میتواند بهآسانی سراغ سالمندان بیاید، ولی نباید گمان کنیم همه در سالمندی با آن روبهرو میشوند.
شاد نگه داشتن سالمندان وظیفهٔ همهٔ کسانی است که از نعمت زندگی با آنان برخوردارند. ولی بزرگترین کمک به روحیهٔ شما از سوی خودتان است. تا باور نکنید که حق زندگی و شادابی دارید، حال و احوالتان خوب نمیشود.
کمبود شادی چه اثری دارد؟
در واقع خود سالمندان و اطرافیانشان در کم شدن شادی نقش مهمی دارند. وقتی پدربزرگ و مادربزرگ را در هیچ کاری شرکت نمیدهند، کمکم منزوی و گوشهگیر میشوند. در چنین حالی آدم احساس پوچی و بیثمری میکند و روحیهاش را یکسره میبازد. کمبود شادی در زندگی سالمندان اثرهای جبرانناپذیری دارد؛ از جمله:
- ناامیدی و افسردگی؛
- بیماریهای روحی و روانی؛
- کم شدن تحرک؛
- بیمیلی به ارتباط با دیگران؛
- کمحرفی و سکوت کامل در جمع؛
- دردهای موضعی بدون علت پزشکی؛
- اختلال و ناهماهنگی در هورمونهای بدن؛
- بیخوابی یا بههم خوردن خواب شب؛
- احساس پوچی و یأس.
سندرم آشیانهٔ خالی
پرندهای را در نظر بگیرید که چند جوجه دارد. جوجهها بزرگ میشوند، هر کدام به سویی میروند و او تنها میماند. تشبیه این اتفاق به زندگی انسان بیمناسبت و بیدلیل نیست. در دورهٔ سالمندی اختلال و شبهبیماریای داریم به نام سندرم آشیانهٔ خالی: خانهٔ سالمند مانند آشیانهٔ پرندهای است که با رفتن فرزندانش تنها میماند. تنهایی، نداشتن همدم و همدل، و بیتوجهی اطرافیان و نزدیکان، روحیهٔ او را کسل و بیمار میکند.
راههای شاد ماندن
شاهکلید سلامت روحی، روانی و جسمی در سالمندی، پدید آوردن شادی در زندگی است. راههای آن اینهاست.
تغییر شیوهٔ زندگی
خطر برخی بیماریهای غیرواگیر در سالمندی بالا میرود، ولی با تغییر شیوهٔ زندگی میتوان از بسیاری از این بیماریها پیشگیری کرد. این کارها میتواند امید به زندگی و شادی را در این سالها بیشتر کند: ورزش روزانه، غذای سالم، دوری از دخانیات، مصرف نکردن مواد مخدر و مشروبات الکلی، گنجاندن فعالیتهای فرهنگی و هنری در برنامهٔ روزانه، دید و بازدید با خویشان، سر زدن به دوستان و شرکت در پاتوقهای سالمندی.
ورزش و تمرین بدنی
تحرک در سالمندی با تحرک در جوانی فرق دارد، ولی این به معنای خانهنشین شدن نیست. برخی در سن بالا محدودیت حرکتی دارند و نمیتوانند در همهٔ برنامههای ورزشی شرکت کنند. با این همه، بسیاری از ورزشهای سودمند را میتوان برای تغییر روحیه و شادابی امتحان کرد. ورزشهای همگانی مانند پیادهروی، دوچرخهسواری، شنا و قایقرانی در تغییر روحیه و بالا بردن شادابی اثر فراوانی دارند.
مراقبت از نوهها
راه دیگر این است که در مراقبت از نوهها کمک کنید. شاید فرزندانتان بخواهند به شما لطف کنند تا خسته نشوید، ولی هیچ چیز مثل مراقبت از نوهها نمیتواند کمبود شادی را جبران کند. با این کار احساس میکنید مفیدید و هورمون شادی در بدنتان بهمراتب بیشتر میشود. بچهها هم نمیگذارند یکجا بنشینید و کمتحرک شوید. البته این کار باید دقیق و با برنامه باشد. برای همه هم کارساز نیست.
تقویت معنویت
یکی از شاهراههای شاد زیستن، توجه، توسل و توکل به خداست. وقتی خدا بزرگترین پشتیبان است و همه چیز بر پایهٔ تقدیر خداوند مهربان و حکیم است، جایی برای نگرانی و اندوه نمیماند. پس به تلاش خود ادامه میدهید و مطمئنید که اوضاع جهان در کنترل خداوند است. دعا و نیایش در تعالی و آرامش روح اثر دارد. با آرامش میتوانید مشکلها و مسئلهها را راحتتر حل کنید. با کارهای خداپسندانه، هم به دیگران سود میرسانید و هم سلامت و امید به زندگی خودتان بالا میرود.
زندگی زناشویی
در سالمندی نباید از زندگی زناشویی و حتی رابطهٔ زناشویی غافل شد. زندگی زناشویی راهی است برای بیشتر شدن عاطفه و صمیمیت میان زن و شوهر. نباید فکر کنید که رابطهٔ زناشویی ویژهٔ جوانان است. میتوانید متناسب با سن خود فعالیت زناشویی مناسبی داشته باشید.
در واقع این رابطه وسیلهای است برای اثبات فعال بودن، داشتن حس پرتوانی، پدید آمدن اعتمادبهنفس و جلوگیری از اضطراب. نکتهٔ مهم این است که ابراز عشق و محبت نیازی همیشگی است و رابطهٔ صمیمانهٔ همسران، چه در جوانی و چه در سالمندی، به برآوردن آن کمک میکند. البته نباید این مسئلهٔ عاطفی را در معنای رابطهٔ زناشویی خلاصه کرد.
کار پارهوقت
کار محدود، بهگونهای که همهٔ وقت شما را در بازنشستگی نگیرد، و برگزیدن کارهایی که با روحیهٔ این سالها سازگارتر است، میتواند کار در دوران بازنشستگی را به فعالیتی آرامبخش بدل کند. نباید از یاد برد که بسیاری از بازنشستگان، چون زمانشان را مدیریت نمیکنند و برای سالمندی خود برنامه ندارند، به دام روزمرگی، تکرار و حتی افسردگی میافتند. ولی داشتن کاری پارهوقت، حتی چند ساعت در هفته، میتواند در بازنشستگی به نشاط و شادابی کمک کند؛ حتی اگر دستمزدی نداشته باشد و کار داوطلبانه یا خیریه باشد.
برنامهٔ روزانهٔ سالم
افسردگی میتواند زمانی آغاز شود که روزها بیبرنامه بگذرد و برنامهریزی مشخصی در کار نباشد. داشتن برنامهٔ روزانه میتواند شما را سرگرم و فعال نگه دارد. لازم نیست برنامهٔ سختی برای زندگیتان داشته باشید؛ هدف اصلی برنامهای کلی است که به زندگی شما ساختار و نظم بدهد.
کنترل خواب
در سالمندی ممکن است عادتهای نامناسبی در خواب پیدا شود؛ از جمله چرت زدن در بخش زیادی از روز، که خواب خوب شب را از میان میبرد. پیدا کردن روالی خوب برای خواب میتواند سلامت روان و شادی شما را حفظ کند.
هدف گذاشتن و به انجام رساندن آن
پژوهشها نشان میدهد که اگر هدفهایتان را بنویسید و هر بار که به یکی رسیدید انجام شدنش را علامت بزنید، این کار میتواند به شما قدرت تسلط بر زندگی بدهد. موفقیت در این هدفهای کوچک هم میتواند حس شادی از زندگی را در شما تقویت کند.
گردش در طبیعت و سفر
گاهی ممکن است حس کنید به سفر نیاز دارید. برنامهریزی برای سفر به شهری نزدیک، مثل یک گردشگر، و دیدن همهٔ دیدنیهای آن دوروبر میتواند راهی ساده برای شکستن روال معمول و تکراری زندگی باشد. گاهی دیدن یک چشمانداز طبیعی همان چیزی است که برای تازه کردن روحیه لازم دارید؛ با این کار میتوانید انرژی و انگیزهٔ بیشتری برای زندگی به دست بیاورید.
معاشرت با اطرافیان
تنها بودن برای همه زیان دارد. بهتر است با بستگان سالمند خود رابطهٔ دوستانه برقرار کنید و به دیدنشان بروید. اگر خانوادهای دارید که پیوسته با شما رفتوآمد دارند، این حُسن بزرگی است. عادت به دیدار دیگران میتواند برای کسی که تنها زندگی میکند مزیت بزرگی باشد؛ بهویژه چون چیزی به او میدهد که چشمبهراهش باشد و برایش شوق داشته باشد.
محیط شاد و مثبت در خانه
اگر در خانهٔ خود تنها زندگی میکنید یا در حرکت دشواری جدی دارید، به محیطی شاد و مثبت در خانه نیاز دارید. این محیط با کارهایی در زمینهٔ نظافت، تغییر چیدمان اتاق، نور ملایم، موسیقی و بوهای خوش فراهم میشود. محیط بیروح یا بههمریخته قطعاً میتواند برای سالمند و هر کس دیگری دلگیر باشد.
یادآوری خاطرههای گذشته
دوباره دیدن فیلمهای خانوادگی قدیمی یا آلبومهای عکس میتواند بسیار سرگرمکننده باشد و روحیهٔ شادی را تقویت کند.
کار داوطلبانه
انسانها دوست دارند احساس کنند مفیدند. به همین دلیل، ۲ تا ۳ ساعت کار داوطلبانه در هفته میتواند برای سلامت و شادی سالمندان فایدههای فراوان و پایداری داشته باشد. پژوهشگران پس از بررسی ۷۳ پژوهش دربارهٔ سالمندی نتیجه گرفتند که کار داوطلبانه در افراد بالای ۵۰ سال و حتی سنهای بالاتر، با خطر کمتر افسردگی و احساس سلامت بیشتر ارتباط دارد.
آنان در این بررسی به چیزهایی مثل عمر طولانیتر و سلامت کلی بیشتر هم در سالمندانی که کار داوطلبانه میکنند پی بردند. سالمندانی که به کار داوطلبانه علاقه دارند دوستان تازهای پیدا میکنند و این خود میتواند نشانهٔ پیشبینیکنندهٔ شادی آنان باشد.
بالا بردن عزتنفس
در سالمندی عزتنفس بیشتر از گذشته کم میشود. عزتنفس بر زندگی اثر زیادی دارد و شیوهٔ زندگی را بسیار تغییر میدهد. عزتنفس با تعلیم و آموزش در انسان رشد میکند و میتواند در سالمندی به اوج خود برسد. داشتن عزتنفس مایهٔ شادکامی و سلامت روحی و جسمی است و باعث میشود فرد کمتر دچار افسردگی یا رفتارهای مخرب شود.
بالا بردن خودکارآمدی
احساس هر کس هنگام روبهرو شدن با چالشهای تازه به خودکارآمدی او بستگی دارد. خودکارآمدی در واقع همان باور شخص به این است که میتواند در موقعیتی خاص موفق شود. روانشناسی به نام آلبرت بندورا خودکارآمدی را پایه و اساس فکر، رفتار و احساس افراد دانسته است. خودکارآمدی میتواند نهتنها در احساس شما به خودتان، بلکه در رسیدن شما به هدفهایتان هم نقش داشته باشد.
بر پایهٔ نظریهٔ بندورا، خودکارآمدی بخشی از «سیستمِ خود» است. سیستمِ خود از نگرشها، تواناییها و مهارتهای شناختی فرد ساخته شده است. این سیستم در اینکه موقعیتهای گوناگون را چطور درک کنیم و در واکنش به آنها چه رفتاری داشته باشیم نقشی اساسی دارد. خودکارآمدی بخشی مهم و اصلی از این سیستم است.
تقریباً همه میتوانند کارهایی را که میخواهند انجام دهند، چیزهایی را که میخواهند تغییر دهند و آنچه را میخواهند به آن برسند بشناسند. ولی بیشتر افراد درمییابند که عملی کردن این برنامهها آنقدرها هم آسان نیست. بندورا و پژوهشگران دیگر دریافتهاند که خودکارآمدی افراد در شیوهٔ انجام وظیفهها و چالشها و در رسیدن به هدفها نقش اساسی دارد.
کسانی که حس خودکارآمدی بالایی دارند:
- به فعالیتهایی که در آن شرکت میکنند علاقهٔ عمیقتری نشان میدهند؛
- به فعالیتها و علاقههای خود پایبندترند؛
- پس از شکست و ناامیدی، زمان کمتری لازم دارند تا بهبود یابند و به حال عادی برگردند؛
- به مشکلهای چالشبرانگیز مثل تمرینی برای مهارت بیشتر نگاه میکنند.
فعالیتهای اجتماعی
فعالیتهای ارتباطی و اجتماعی در سالمندان شادی و سرزندگی پدید میآورد. برخی از این فعالیتها:
- سفرهای گروهی با همسنوسالها یا افراد خانواده؛
- دید و بازدیدهای خانوادگی و دوستانه یا رفتن به مکانهای عمومی؛
- شرکت در فعالیتهای خیریه و عامالمنفعه.
نزدیکان چه میتوانند بکنند؟
تشویق به یادگیری مهارت تازه
آموزش و یادگیری تا پایان عمر ادامه دارد. بهجای اینکه مدام به سالمندان گفته شود «از شما دیگر گذشته است»، بهتر است تشویقشان کنیم در برنامهای آموزشی شرکت کنند. حتی میتوان به پدر و مادر سالمند کمک کرد کار با رایانه یا گوشی هوشمند را یاد بگیرند. به این ترتیب امکان ارتباط بیشتری پیدا میکنند که خودش در بیشتر شدن شادی اثر دارد.
ارتباط مناسب
اصلیترین چیز برای شادی سالمند، ارتباط مؤثر است. با بهجا حرف زدن و بهموقع شنیدن میتوان ارتباطی کارآمد و صمیمی با او ساخت. این ارتباط کیفیت زندگی سالمند را بهتر میکند و ضریب شادکامی را بالا میبرد. هر جا لازم باشد، این ارتباط میتواند حتی با تلفن یا فضای مجازی باشد.
احترام به نظر سالمند
برای شاد بودن سالمند باید در تصمیمها از او نظر خواست و به نظرش هم با دقت گوش داد. گاهی سالمند به رسیدگی جسمی نیاز ندارد و فقط میخواهد کسی پای حرفهایش بنشیند. پس اطرافیان باید در شنیدن هم مهارت پیدا کنند. درست و مناسب حرف زدن ممکن است کمی وقت بگیرد. بالا بردن صدا، با هر منظوری که باشد، نتیجهٔ خوبی ندارد. باید بهجای بلند حرف زدن، روشن و شمرده حرف زد.
اعتمادبهنفس دادن
اگر بخواهیم سالمند شادی داشته باشیم، باید به او اعتمادبهنفس داد. سالمندی که احساس ارزشمندی کند بانشاطتر و سرحالتر هم میشود. باید از او خواست از تجربههایش در مسئلههای گوناگون و حتی جزئی بگوید؛ مثل دستور پخت یک غذا. وقتی سالمند ببیند که چقدر برایش اهمیت قائلاند و میخواهند از تجربههایش بهره ببرند، همان حس ارزشمندی و اعتمادبهنفس در او پدید میآید.
چند روش برای بانشاط کردن سالمند
- ارتباط چهرهبهچهره: ارتباط چهرهبهچهره یکی از روشهایی است که میتواند سالمند را بانشاط کند و حس خوب و مثبتی در او پدید بیاورد.
- پرسشهای گوناگون از سالمند: با این کار برایش ارزش قائل میشوند و حس خوبی به او میدهند.
- محبت کردن: سالمندان وقتی مهر و محبت اطرافیان را به خود میبینند، سرشار از انرژی و نشاط میشوند. میتوان با کمک کردن به آنان در کارها یا با نوازش و بوسیدن، به آنان ابراز محبت کرد.
- تشویق به پیادهروی: تشویق سالمند به پیادهروی مایهٔ سلامت و شادی او میشود.
- باغبانی: پرورش گل و گیاه میتواند سالمند را سرحال کند و او را به یاد دوران جوانی و بزرگ کردن فرزندان بیندازد.
- پشتیبانی از سالمند فراموشکار: در برخورد با او باید صبور بود. وقتی مطلبی را بارها و بارها تعریف میکند هرگز نباید به او خندید و این را باید به همهٔ اعضای کوچکتر خانواده هم گوشزد کرد. از سالمندانی که آلزایمر دارند باید پشتیبانی کرد.
- مشارکت دادن در کارها: تا جایی که میشود باید از مشارکت سالمندان در کارها بهره برد. برای نمونه میتوان در تهیهٔ غذا و خرید از آنان کمک گرفت.
- توجه و دیدار: حتی اگر دیدار حضوری شدنی نباشد، میتوان هر روز به سالمند تلفن کرد و از حالش باخبر شد.
