بیماریهای مفصلی یا ورم مفصل (آرتریت) یک بیماری نیست؛ نام گروهی از بیماریهاست که مفصل را دردناک، متورم، گرم یا سرخ میکنند. علت و درمان هر نوع فرق دارد، پس مهم است که پزشک نوع آن را تشخیص دهد. با درمانهای امروز، بیشتر کسانی که ورم مفصل دارند زندگی فعالی دارند. سه نوعی که در سالمندی بیشتر با آنها روبهرو میشوید آرتروز، روماتیسم مفصلی و نقرس است.
این سه بیماری چه فرقی با هم دارند؟
| ویژگی | آرتروز | روماتیسم مفصلی | نقرس |
|---|---|---|---|
| چه پیش میآید؟ | بافتهای درون مفصل، از جمله غضروف، کمکم تخریب میشوند. | دستگاه ایمنی به بافت خود مفصل حمله میکند. | بلورهای اورات در مفصل و پیرامون آن جمع میشوند. |
| کدام مفصلها؟ | دست، زانو، مفصل ران، گردن و کمر | بیشتر مچ، دست و پا؛ اغلب هر دو سمت بدن | اغلب شست پا یا مفصلی در پا؛ معمولاً یک مفصل |
| چطور شروع میشود؟ | آهسته و در طول سالها | با دورههای شدت گرفتن و آرام شدن | حملهای ناگهانی که اغلب شب شروع میشود |
| نشانهٔ راهنما | خشکی پس از بیدار شدن که معمولاً کمتر از ۳۰ دقیقه میماند | خشکی پس از بیدار شدن که بیش از ۳۰ دقیقه میماند | ورم، سرخی و گرمی مفصل در هر حمله |
آرتروز
آرتروز (استئوآرتریت) شایعترین نوع ورم مفصل است و با بالا رفتن سن بیشتر دیده میشود. در زنان، بهویژه پس از ۵۰ سالگی، شایعتر است. آرتروز فقط «ساییدگی» ساده بر اثر کار کشیدن از مفصل نیست؛ بافتهای مفصل کمکم تغییر میکنند و پژوهشگران هنوز نمیدانند این روند از کجا شروع میشود.
چیزهایی که خطر آرتروز را بیشتر میکنند: بالا رفتن سن، اضافهوزن و چاقی، آسیب یا جراحی پیشین مفصل، کار کشیدن پیاپی و تکراری از یک مفصل، مفصلی که درست شکل نگرفته، و سابقهٔ آرتروز در خانواده.
نشانههای رایج آن اینهاست:
- درد هنگام به کار گرفتن مفصل که با استراحت کمتر میشود
- خشکی مفصل پس از بیدار شدن یا استراحت، که معمولاً کمتر از ۳۰ دقیقه میماند
- ورم مفصل، بهویژه پس از کار زیاد
- کم شدن دامنهٔ حرکت مفصل، یا حس لق بودن و ناپایداری آن
- در زانو، صدای ساییده شدن هنگام حرکت؛ در دست، برآمدگی استخوانی روی بندهای انگشت
آرتروز گردن و کمر با خشکی و درد در همان ناحیه خودش را نشان میدهد.
روماتیسم مفصلی (آرتریت روماتوئید)
روماتیسم مفصلی یک بیماری خودایمنی و ماندگار است؛ یعنی دستگاه ایمنی، که کارش مبارزه با عفونت است، به بافتهای خود بدن حمله میکند. در هر سنی ممکن است شروع شود و خطرش با بالا رفتن سن بیشتر میشود. در کل، در زنان دو تا سه برابر مردان دیده میشود.
- درد، حساس شدن، ورم و گرمی مفصل، هم هنگام حرکت و هم در استراحت
- خشکی مفصل که پس از بیدار شدن یا بیحرکتی طولانی بیش از ۳۰ دقیقه میماند
- درگیر شدن مفصلهای قرینه در دو سمت بدن
- خستگی و کمانرژی بودن
- گاهی تب خفیف و کم شدن اشتها
نشانهها ممکن است مدتی شدیدتر شوند و دوباره آرام بگیرند. این بیماری گاهی جاهای دیگر بدن، مانند قلب، ریه، چشم، پوست و عصبها، را هم درگیر میکند. سیگار کشیدن طولانی خطر آن را بیشتر و خود بیماری را بدتر میکند.
وقتی روماتیسم مفصلی در سالمندی شروع میشود، با شکل آشنای آن کمی فرق دارد: شروعش ناگهانیتر است، مفصلهای بزرگ مثل شانه بیشتر درگیر میشوند و در مردان و زنان تقریباً به یک اندازه دیده میشود.
روماتیسم مفصلی درمان قطعی ندارد، ولی هرچه زودتر تشخیص داده و درمان شود، خطر آسیب مفصلها کمتر است. با درمان مناسب، بسیاری از افراد ماهها یا حتی سالها میان دورههای شدید شدن بیماری فاصله دارند. درمان را پزشک، معمولاً متخصص روماتولوژی (پزشک بیماریهای مفصلی و خودایمنی)، انتخاب میکند. دربارهٔ این بیماری در مطلب جداگانهٔ «روماتیسم مفصلی (آرتریت روماتوئید) در سالمندی» بیشتر بخوانید.
نقرس
نقرس نوعی ورم مفصل التهابی است. مادهای به نام اورات در طول زمان در بدن بالا میرود و بلورهای سوزنیشکل آن در مفصل و پیرامونش مینشیند. نقرس در مردان شایعتر است و معمولاً در میانسالی پیدا میشود؛ در زنان بیشتر پس از یائسگی. بالا رفتن سن خطر آن را بیشتر میکند.
- حملهٔ درد مفصل که اغلب ناگهانی و شبهنگام شروع میشود و ممکن است از خواب بیدارتان کند
- نخستین حمله اغلب در شست پاست، ولی مفصلهای دیگر هم ممکن است درگیر شوند
- ورم، سرخی و گرمی مفصل
- حمله معمولاً یک تا دو هفته طول میکشد و میان حملهها دورههای بینشانه هست
اگر نقرس درمان نشود، حملهها ممکن است پرشمارتر و طولانیتر شوند و تودههایی از بلور زیر پوست (توفوس) پیدا شود که به مفصل و استخوان آسیب میزند. نقرس ممکن است سنگ کلیه هم بیاورد و اغلب با فشار خون بالا، بیماری مزمن کلیه، چاقی و دیابت همراه است. برخی داروها، مثل داروهای ادرارآور، خطر نقرس را بیشتر میکنند؛ اگر چنین دارویی مصرف میکنید دربارهٔ آن از پزشک بپرسید.
با تشخیص زودهنگام، درمان و تغییر در شیوهٔ زندگی، نقرس از مهارشدنیترین انواع ورم مفصل است. این کارها به کمتر شدن حملهها کمک میکند:
- اگر اضافهوزن دارید، کم کردن وزن
- کم کردن گوشت قرمز و اندامهای درونی حیوان؛ مثل دل، جگر، قلوه، زبان و کلهپاچه
- کم کردن آبگوشت، عصارهٔ گوشت و سسهایی که با آب گوشت درست میشوند
- پرهیز از میگو و دیگر سختپوستان و ماهی ساردین
- پرهیز از نوشابه، آبمیوهٔ صنعتی و دیگر نوشیدنیهای شیرینشده
- کم کردن الکل
حبوبات و سبزیها را کم نکنید. خیلیها گمان میکنند با نقرس بهتر است عدس، لوبیا، نخود و سبزیهای برگی را کنار بگذارند. این باور درست نیست. این خوراکیها هم پورین دارند (مادهای که در بدن به اورات بدل میشود)، ولی پورینِ گیاهی خطر نقرس را بیشتر نمیکند. حبوبات و سبزیها اورات خون را بالا نمیبرند و میتوانند جای بخشی از گوشت را در سفره بگیرند.
هنگام حمله، مفصل را استراحت دهید، اگر میشود آن را بالا نگه دارید و رویش یخ بگذارید. اگر درد رو به بدتر شدن است یا تب و لرز دارید، ممکن است مفصل عفونت کرده باشد؛ همان روز به اورژانس بیمارستان بروید.
اگر حملهها پیاپی است یا توفوس دارید، تغییر شیوهٔ زندگی بهتنهایی معمولاً کافی نیست و داروی پایینآورندهٔ اورات که پزشک تجویز میکند درمان اصلی است؛ مصرف پیوستهٔ آن از حملهها پیشگیری میکند. داروی پایینآورندهٔ اورات را هنگام حمله قطع نکنید، مگر اینکه پزشک گفته باشد.
برای درد حمله، پزشک اغلب مسکن ضدالتهابی (مانند ایبوپروفن یا ناپروکسن) میدهد. این داروها ممکن است به کلیه و معده آسیب بزنند و در سالمندی احتیاط بیشتری میخواهند. آنها را خودسرانه یا طولانی مصرف نکنید و اگر بیماری کلیه، قلب یا کبد یا سابقهٔ زخم معده دارید، یا داروی ضدانعقاد (رقیقکنندهٔ خون) میخورید، پیش از مصرف به پزشک یا داروساز بگویید. پیش از هر تغییر در برنامهٔ غذایی یا داروها با پزشکتان صحبت کنید.
چه کارهایی برای مفصلها سودمند است؟
فعالیت بدنی برای کسانی که ورم مفصل دارند بیخطر است و درد را کم و کارکرد مفصل و خلق را بهتر میکند.
- فعالیت کمفشار را انتخاب کنید: پیادهروی تند، دوچرخهسواری، شنا و ورزش در آب، باغبانی سبک یا تایچی.
- هدف هفتگی: دستکم ۱۵۰ دقیقه فعالیت هوازی با شدت متوسط و دو روز تمرین تقویت عضله؛ در سالمندی تمرین تعادل هم به آن افزوده میشود. میتوانید آن را به نوبتهای کوتاه پنج یا ده دقیقهای بشکنید. این هدف را به اندازهٔ توانتان دنبال کنید؛ هر اندازه فعالیت از بیحرکتی بهتر است. پس از جراحی تعویض مفصل یا اگر آرتروز پیشرفته دارید، با برنامهای پیش بروید که فیزیوتراپیست برایتان میچیند.
- آهسته شروع کنید: حتی پنج دقیقه شروع خوبی است. کمی درد، خشکی یا ورم در آغاز برنامهٔ تازه طبیعی است. اگر درد شدید است یا با گذشت زمان بهتر نمیشود، به پزشک بگویید. اگر میتوانید، پیش از شروع با پزشک یا فیزیوتراپیست مشورت کنید.
- وزن: اگر اضافهوزن دارید، کم کردن آن فشار روی مفصلهایی مثل زانو و ران را کم میکند و درد را کاهش میدهد.
- گرما و سرما: گرما انعطاف مفصل را بیشتر میکند و سرما درد را بیحس میکند و ممکن است التهاب را کم کند.
- وسیلهٔ کمکی: عصا، واکر، زانوبند یا کفی که درمانگر تجویز و اندازه کرده است، و ابزارهایی مثل درِ شیشهبازکن، کارها را آسانتر و ایمنتر میکند.
- حرکت تکراری: از حرکتهای پیاپی و تکراری، مثل خم شدنهای مکرر، دوری کنید.
مکملها و فراوردههای گیاهی
هنوز روشن نیست که گلوکوزامین و کندرویتین اثر معناداری بر نشانههای آرتروز داشته باشند و دربارهٔ دیگر مکملها شواهد برای نتیجهگیری کافی نیست. مکملها ممکن است اثر ناخواسته داشته باشند و با داروها، مثل داروی ضدانعقاد وارفارین، تداخل کنند. برخی فراوردههایی که برای درد مفصل فروخته میشوند داروی پنهان دارند. مکمل و فراوردهٔ گیاهی و عطاری جای مراجعه به پزشک را نمیگیرد؛ هر چه مصرف میکنید به پزشک و داروسازتان بگویید.
درمان با پزشک چطور است؟
درمان به نوع بیماری بستگی دارد و برای همین تشخیص درست مهم است. پزشک با شرح حال، معاینه و در صورت نیاز عکسبرداری، آزمایش خون یا بررسی مایع مفصل، نوع آن را مشخص میکند. در آرتروز، درمان با آموزش، ورزش و کنترل وزن شروع میشود و پزشک ممکن است داروی ضددرد یا ضدالتهاب خوراکی یا موضعی تجویز کند؛ جراحی، مثل تعویض مفصل، وقتی در نظر گرفته میشود که درمانهای دیگر کمک نکرده و آسیب مفصل زیاد باشد. انتخاب دارو با پزشک است.
