بیماری آلزایمر شایع‌ترین گونهٔ زوال عقل (دمانس)، یعنی اختلال شناخت و حافظه، است. این بیماری آرام‌آرام شروع می‌شود و پیوسته پیش می‌رود. به‌مرور بر حافظه و دیگر توانایی‌های ذهنی، مانند فکر کردن، استدلال و قضاوت، اثر می‌گذارد و انجام کارهای روزانهٔ زندگی را برای فرد دشوار می‌کند.

آلزایمر در سالمندان شایع‌تر است، ولی فقط ویژهٔ این گروه و دوران سالمندی نیست.

طرح مغز آبی با قطعه پازل جاافتاده
طرح آبرنگ سر انسان با رنگ‌های متنوع

زوال عقل چیست؟

برای اینکه بدانیم آلزایمر چیست، باید زوال عقل را بشناسیم.

زوال عقل یا اختلال شناخت و حافظه به وضعی می‌گویند که در آن، در روندی آهسته و تدریجی، کارکردهای عالی مغز آسیب می‌بیند و از بین می‌رود. معمولاً افت حافظه نشانه‌ای است که فرد را نزد پزشک می‌برد. جز آن، کاستی‌هایی در چند زمینهٔ شناختی دیگر هم دیده می‌شود؛ مانند قدرت فکر کردن، سخن گفتن، قضاوت، استدلال و ادراک.

در مغز چه پیش می‌آید؟

در بیماری آلزایمر، روی سلول‌های ناحیهٔ هیپوکامپ مغز (بخش حافظه) رسوب‌هایی پروتئینی به نام پلاک آمیلوئید پدید می‌آید. این پلاک‌ها هم جلوی ارتباط میان سلول‌های عصبی را می‌گیرند و هم سلول‌های دوروبر خود را از بین می‌برند. جز پلاک‌های آمیلوئید، کلاف‌های پیچیدهٔ دیگری هم به نام کلاف‌های نوروفیبریلاری در سلول‌های عصبی مغز پدید می‌آید.

زیاد شدن و رشد این ترکیب سلول‌های مغز را از بین می‌برد. کم شدن مقدار برخی مواد شیمیایی که پیام‌ها را میان سلول‌های عصبی جابه‌جا می‌کنند هم ارتباط میان سلول‌ها را از بین می‌برد. همهٔ این‌ها مغز را کوچک می‌کند و به تحلیل می‌برد (آتروفی).

آلزایمر را چگونه تشخیص می‌دهند؟

این بیماری را پزشک تشخیص می‌دهد؛ با بررسی پیشینهٔ سلامت فرد، برخی معاینه‌های جسمی و روانی و آزمایش‌هایی مانند سی‌تی‌اسکن، ام‌آرآی مغز، نوار مغز، آزمایش مایع نخاع یا آزمون‌های روان‌شناسی.

آلزایمر چه اثرهایی دارد؟

معمولاً روند آسیب مغز در این بیماری از حافظهٔ کوتاه‌مدت شروع می‌شود. سپس با درگیر شدن بخش‌های گوناگون مغز، طیف گسترده‌ای از نشانه‌های گوناگون پدید می‌آید که می‌توان آن‌ها را در سه گروه کلی جا داد.

اختلال‌های شناختی

  • ضعف حافظه و فراموش کردن مطالب
  • اختلال در زبان (گفتن یا فهمیدن واژه‌ها)
  • اختلال در تفکر (پیدا شدن هذیان، آسیب در تفکر انتزاعی و مانند این‌ها)
  • کم‌توانی در قضاوت و استدلال
  • اختلال در جهت‌یابی و آگاهی از زمان و مکان
  • اشتباه و اختلال در تصمیم‌گیری و حل مسئله
  • اختلال در یاد گرفتن مطالب تازه
  • کم شدن توجه و تمرکز
  • اختلال در خواندن، نوشتن و حساب کردن

اختلال‌های خلقی و روانی

  • آشفتگی و بی‌ثباتی خلق و تحریک‌پذیری
  • ترس، اضطراب و افسردگی
  • از دست دادن لذت‌ها و علاقه‌های گذشته
  • ضعیف شدن تدریجی عاطفه‌ها
  • شکاکی، سوءظن، بدبینی و بی‌اعتمادی
  • بی‌خوابی و آشفتگی خواب
  • خندیدن و گریستنِ ناگهانی و بی‌دلیل

اختلال‌های رفتاری

  • رفتار آشفته و پیش‌بینی‌ناپذیر
  • بی‌قراری و پرسه زدن بی‌هدف، و بی‌تفاوتی و بی‌حرکتی
  • سرگردانی، بیرون رفتن از خانه و گم شدن
  • پرخاشگری و رفتار تهاجمی، لجبازی و مخالفت‌ورزی
  • وابستگی شدید به مراقب (مانند سایه دنبال او می‌شود)
  • غروب‌زدگی (بیشتر شدن بی‌قراری هنگام غروب)
  • پیدا شدن رفتارهای وسواس‌گونه
  • تکرار پیاپی یک رفتار یا گفتن یک عبارت
  • اختلال در رفتارهایی خاص
  • تغییر تدریجی شخصیت
  • پنهان و انبار کردن وسایل یا خوراکی‌ها
  • کم شدن تعادل بدن و مهارت‌های حرکتی و هماهنگی میان آن‌ها در راه رفتن، غذا خوردن، لباس پوشیدن و حمام کردن؛ پیدا شدن رفتارهای ناپسند

مرحله‌های بیماری آلزایمر

آلزایمر بیماری‌ای پیش‌رونده و تحلیل‌برنده است. پس مغز کم‌کم و در چند مرحله راه تحلیل رفتن را می‌پیماید و در پی آن، نشانه‌های بالینی شدیدتر و اختلال‌های رفتاری و شناختی حادتری آشکار می‌شود. تفاوت‌های فردی، پیشینهٔ شخصیتی و حتی جنسیت تا اندازه‌ای در اینکه کدام نشانه‌ها پیدا شود نقش دارد.

طول دورهٔ بیماری از ۳ تا ۲۰ سال فرق می‌کند، ولی به‌طور متوسط ۵ تا ۱۰ سال طول می‌کشد. بیماری آلزایمر سه مرحله دارد.

مرحلهٔ اولیه

نشانه‌های بیماری کم‌کم پیدا می‌شود؛ پس نمی‌توان زمان دقیق شروع این مرحله را مشخص کرد.

  • اختلال در حافظهٔ کوتاه‌مدت (آنچه تازه آموخته یا تازه پیش آمده است؛ رویدادهای اخیر)
  • اختلال در سخن گفتن
  • گم کردن زمان و وقت
  • گم شدن، حتی در جاها و محله‌های آشنا
  • دشواری در انتخاب و تصمیم‌گیری‌های ساده
  • کم شدن انگیزه و علاقه به انجام کارها
  • پیدا شدن افسردگی و حتی عصبانیت (پرخاشگری)
  • کم شدن علاقه به فعالیت‌ها و تفریح‌های معمول

مرحلهٔ میانی

در این مرحله نشانه‌های بیماری به اندازه‌ای آشکار می‌شود که بر زندگی اجتماعی و شغلی و انجام کارهای روزمرهٔ او اثر می‌گذارد.

  • بسیار فراموشکار می‌شود.
  • واژه‌های مناسب، نام افراد و اشیا و عبارت‌ها را به‌سختی پیدا می‌کند.
  • کارهای معمول و روزانهٔ خانه را نمی‌تواند انجام دهد.
  • برای بهداشت شخصی، حمام کردن و لباس پوشیدن به کمک نیاز دارد.
  • سرگردان است و به‌آسانی گم می‌شود.
  • تغییرهای رفتاری و خلقی، مانند اضطراب و ترس بی‌دلیل، عصبانیت و شکاکی، در او پیدا می‌شود.
  • چیزها و صداهایی را که وجود ندارند می‌بیند یا می‌شنود.
  • برای انجام کارها به کمک دیگران نیاز دارد و به آن‌ها وابسته می‌شود.

مرحلهٔ پیشرفته

این مرحله، مرحلهٔ پایانی بیماری است. در آن، فرد کاملاً به دیگران وابسته می‌شود و معمولاً این نشانه‌ها را در او می‌توان دید:

  • در غذا خوردن دشواری دارد.
  • افراد و اشیای آشنا را نمی‌شناسد.
  • به‌سختی حرف می‌زند و منظورش را می‌رساند.
  • آنچه را می‌شنود، می‌بیند و پیش می‌آید به‌سختی درک می‌کند.
  • حتی در محیط‌های بسیار آشنا (مانند خانه) نمی‌تواند راهش را پیدا کند.
  • به‌سختی راه می‌رود.
  • بی‌اختیاری ادرار و مدفوع دارد و نمی‌تواند خود را کنترل کند.
  • رفتار ناشایست از او سر می‌زند.
  • معمولاً بیشترِ وقت‌ها در بستر یا روی صندلی است.

درمان آلزایمر

داروهای رایج در درمان نشانه‌های بیماری آلزایمر دو دستهٔ کلی دارند:

  • درمان کم‌توانی‌های شناختیِ ناشی از آلزایمر؛
  • درمان نشانه‌های رفتاری آلزایمر.
طرح مغز آبی با قطعه پازل جاافتاده