بالا رفتن سن تغییرهایی با خود می‌آورد. این تغییرها فقط چروک پوست و سپیدی مو نیست؛ همهٔ سلول‌های بدن را در بر می‌گیرد. پس سلول‌های بویاییِ بینی، یا سلول‌های مغزی‌ای که در رساندن اطلاعات و حافظهٔ بویایی دست دارند، هم ضعیف می‌شوند. در نتیجه سالمند بوی محیط را خوب درک نمی‌کند. این وضع در سالمندی به پیشامدهایی می‌انجامد؛ مانند حس نکردن بوی سوختن چیزها یا بی‌میلی به غذا.

خانم سالمند در حال بوییدن دسته گل سفید

حس بویایی چگونه کار می‌کند؟

بویایی یکی از حس‌های پنج‌گانه است که با آن بوهای گوناگون را حس می‌کنیم و اگر لازم باشد به آن‌ها واکنش نشان می‌دهیم. حس بویایی با حس چشایی پیوند نزدیکی دارد؛ برای همین است که هنگام سرماخوردگی بوهای گوناگون را نمی‌شود تشخیص داد. بویایی نخستین حسی است که پس از تولد به کار می‌افتد. مغز شما از راه سلول‌های عصبی حسی (نورون‌های حسی) که در بینی‌تان است، بو را دریافت می‌کند. هر کس معمولاً می‌تواند ده هزار بوی گوناگون را تشخیص دهد.

در فرایند بویایی، پیام‌های عصبی از مسیر مشخص دستگاه بویایی به سوی مغز می‌روند تا پردازش شوند. همهٔ آدم‌ها بوهای یکسان را یک‌جور حس نمی‌کنند. دستگاه بویایی ما به ساختاری در مغز به نام دستگاه لیمبیک وصل است. از این رو می‌توان گفت پیوند حس بویایی با احساس‌ها و هیجان‌های ما مانند پیوند دیگر حس‌های ماست؛ چون بوها می‌توانند احساس مثبت یا منفی در ما پدید آورند و حتی، همان‌طور که تجربه کرده‌اید، عطرها برخی خاطره‌ها را به یاد می‌آورند.

بو در مغز چه راهی را می‌پیماید؟

اطلاعات بویایی از پیاز بویایی، از «راه بویایی»، به نیم‌کره‌های مغز می‌رسد. ناحیه‌های بویایی قشر مخ این‌هاست:

  • ناحیهٔ بویایی خارجی (اولیه) که بیشترِ رشته‌های عصبی در آن پایان می‌یابند؛
  • ناحیهٔ بویایی داخلی (ناحیهٔ سپتال)؛
  • ناحیهٔ بویایی میانی.

گفتنی است که شیوهٔ پردازش حس بویایی با شیوهٔ پردازش حس‌های دیگر، مانند بینایی، چشایی یا شنوایی، فرق دارد. در حس‌های دیگر معمولاً نخست پیام‌های صوتی یا تصویری که گوش و چشم دریافت می‌کنند، به مرکز کنترل مغز فرستاده می‌شود که میان دو نیم‌کرهٔ مغز است، و سپس این فرمان به بخش‌های دیگر بدن می‌رود. ولی حس بویایی این‌گونه کار نمی‌کند.

حس بویایی، چون پیش از دیگر حس‌های انسان فعالیت می‌کند، راهی مستقیم تا بخش‌های گوناگون مغز می‌پیماید. به همین دلیل احتمال دارد واکنش‌های تندی در فرد برانگیزد. حتی ممکن است خاطرهٔ خاصی را به یادتان بیاورد؛ مانند زمانی که عطر به‌خصوصی را بو می‌کنید و بی‌درنگ صحنه یا لحظه‌ای خاص از گذشته در ذهنتان زنده می‌شود.

در سالمندی چه پیش می‌آید؟

در سالمندی، به دلیل تغییر و ضعف سلول‌ها، حس بو منتقل نمی‌شود، یا اطلاعات کند منتقل می‌شود، یا حتی برداشت نادرستی از بو پدید می‌آید.

دو بیماری هم می‌توانند حس بویایی را مختل کنند: آلزایمر و پارکینسون با اختلال و از دست رفتن حس بویایی ارتباط دارند. به این صورت که تغییرهای مغز و زوال عقل در پارکینسون و آلزایمر، حس بویایی بیمار را مختل می‌کند.

سالمند شاید نتواند بوی ناخوشایند لباس یا محیط خود را حس کند.

اختلال بویایی چه پیامدهایی دارد؟

اختلال حس بویایی بر سلامت جسمی، کیفیت زندگی، ایمنی در زندگی، و غذا خوردن و لذت بردن از آن اثر می‌گذارد. ولی کار به همین‌جا ختم نمی‌شود؛ ممکن است ایمنی سالمند به خطر بیفتد. هر سال بسیاری از سالمندانی که به دلیل بالا رفتن سن دچار اختلال بویایی شده‌اند، بر اثر مسمومیت با گاز دچار حادثه می‌شوند.

پیامدهای اختلال بویایی در سالمندی این‌هاست:

  • بی‌مزه حس کردن غذا؛
  • فشار خونِ ناشی از مصرف زیاد نمک؛
  • افت سلامت جسمی و کیفیت زندگی؛
  • کم شدن میل به غذا؛
  • خطرهایی مانند مسمومیت با گاز؛
  • دشواری‌های اجتماعی، بهداشتی و فرهنگی.

اگر از سالمندی مراقبت می‌کنید

در مراقبت از سالمند باید به سلامت جسمی و کیفیت زندگی او توجه شود. باید دقت کرد که او از بوهای دوروبر زندگی‌اش چه درکی دارد و آیا حس بویایی‌اش به‌راستی فعال است. اگر حس بویایی مختل باشد، مراقب هوشیارتر از همیشه به سالمند کمک می‌کند.

التهاب بینی

التهاب بینی در سالمندان ممکن است بر اثر سینوزیت، حساسیت یا سرماخوردگی پدید آید. در این زمان‌ها ممکن است حس بویایی کمی غیرفعال شود. با بالا رفتن سن، دستگاه دفاعی بدن ضعیف شده است و همین، احتمال بیماری‌های بینی را در سالمندان بیشتر می‌کند.

بعضی‌ها هم ممکن است بر اثر تصادف یا بیماری خاصی حس بویایی را از دست داده باشند. به همین دلیل، در مراقبت از سالمند باید از گذشتهٔ او، بیماری‌های خاصش و اندازهٔ توان حس‌های پنج‌گانه‌اش آگاه بود.

گونه‌های اختلال بویایی

بنا بر بررسی‌هایی که روی اختلال‌های بویایی شده (اختلال‌هایی که علتشان اختلال شیمیایی‌ـ‌عصبی است)، چهار گونه اختلال شناخته شده است:

  • آنوسمی: از دست رفتن کامل حس بویایی یا نتوانستن در شناختن بو.
  • پاروسمی: آسیب یا برداشت نادرست در حس بویایی؛ به بیان دیگر، حس کردن بوی ناخوشایند در حالی که در محیط بوی خاصی نیست یا بویی طبیعی در محیط پراکنده است.
  • هیپوسمی: کم شدن حس بویایی.
  • هیپروسمی: بیشتر شدن حساسیت به همهٔ بوها.

درمان و توان‌بخشی

آسیب‌های دستگاه بویایی در سالمندی با دارو، آموزش و تمرین بهبودپذیر و درمان‌پذیر است. یکی از کارهایی که می‌تواند در درمان اختلال بویایی سالمندان مؤثر باشد این است که سالمند در معرض بوهای گوناگون قرار بگیرد و بوها را از هم بازشناسد؛ یعنی با بو کردن هر ماده، آن ماده را تشخیص دهد. به کار بردن ادویه به‌جای نمک می‌تواند از بالا رفتن فشار خون جلوگیری کند.

چند نکته برای نیرومند کردن حس بویایی

  • پیوسته ورزش کنید.
  • دهان را مرطوب نگه دارید.
  • قند را کنترل کنید.
  • سیگار و الکل مصرف نکنید.
  • غذا و نوشیدنی داغ نخورید.
  • از روش‌های توان‌بخشی بویایی بهره بگیرید.
  • تمرین‌های بویایی انجام دهید.
  • بهداشت فردی را رعایت کنید.

شناختن دشواری‌های بویایی در سالمندی می‌تواند در کم کردن دشواری‌های این دوران کمک بزرگی به سالمند و خانواده‌اش باشد و شیوهٔ زندگی مناسبی برای سالمند فراهم کند.