اوقات فراغت برای بیشتر مردم به‌سختی پیدا می‌شود، ولی سالمندان پس از عمری کار سخت به جایی رسیده‌اند که اتفاقاً وقت زیادی در اختیار دارند. آیا برای این وقت برنامه‌ای ریخته شده است؟ این پرسش مهمی است که هم خود سالمند باید به آن پاسخ دهد، هم همهٔ مسئولان و هم یکایک افراد جامعه. بنیاد فرهنگ سالمندی آمده است تا با فرهنگ‌سازی بکوشد زندگی سالمندان را بهتر کند.

در آینده‌ای نه‌چندان دور میانگین سنی جامعهٔ ما بالا خواهد بود؛ پس بسیار مهم است که از امروز به فکر آن باشیم. همان‌طور که می‌دانیم، سالمندی نتیجهٔ چند عامل است: لطف خداوند که شامل حال و عمر سالمندان شده، بهتر شدن کیفیت زندگی، پیشرفت بهداشت اجتماعی و امید به زندگی.

سالمندی بسیار باارزش است، ولی این دوره هم مانند هر دورهٔ دیگر زندگی مسائل و دشواری‌های خودش را دارد. یکی از مهم‌ترینِ آن‌ها استفادهٔ نادرست از اوقات فراغت است که جنبهٔ روانی گسترده‌ای دارد و افسردگیِ ناشی از تنهایی به همراه داشته است. پس مهم است که همه با هم به این موضوع بیش از پیش حساس شویم و برایش راه مناسبی پیدا کنیم.

در این دوره باید رفتارهایی داشته باشیم که در ادامه توضیح می‌دهیم.

فعالیت بدنی چرا مهم است؟

فعالیت بدنی بخشی جدانشدنی از زندگی ماست. هر روز در فعالیت‌های گوناگونی شرکت می‌کنیم؛ از جمله مراقبت از خود، خرید، گردش، کارهای روزانه، کارهای خانه و حتی کارهای داوطلبانه. شرکت در فعالیت‌هایی که هدف مشخصی دارند می‌تواند به ما حس رضایت، شادی یا موفقیت بدهد؛ پس بهتر است هدفمند حرکت و رفتار کنیم.

فعالیت و استفادهٔ درست از اوقات فراغت چه فایده‌ای دارد؟

ممکن است برخی بزرگ‌ترها فکر کنند که سنشان خیلی بالا رفته و کارهایشان را کرده‌اند، و بپرسند چرا باید دوباره زحمت فعالیت را به خود بدهند. برخی حتی از پذیرفتن چیزهای تازه سر باز می‌زنند. در واقع سالمندان می‌توانند با مشارکت فعال، بر فعالیت‌ها و کارهای تازه تسلط بیشتری پیدا کنند. به این ترتیب اضطرابشان می‌تواند کم شود و می‌توانند از فایده‌های این فعالیت‌ها هم بهره ببرند. این فایده‌ها چنین است.

بهتر شدن سلامت

برخی سالمندان ممکن است به‌سبب وضع جسمی نامناسب ترجیح دهند به‌جای فعال بودن بیشتر استراحت کنند. برخی هم تمایلی به شرکت در فعالیت‌ها ندارند، چون از روبه‌رو شدن با چیزهای تازه می‌ترسند.

بر پایهٔ «راهبرد جهانی رژیم غذایی، فعالیت بدنی و سلامت» که سازمان جهانی بهداشت در سال ۲۰۱۰ اعلام کرد، سالمندان ۶۵ ساله و بالاتر باید در هفته دست‌کم ۱۵۰ دقیقه فعالیت بدنی هوازی با شدت متوسط داشته باشند. نمونه‌هایی از فعالیت بدنی:

  • پیاده‌روی
  • رقص
  • باغبانی
  • ورزش سبک
  • شنا
  • دوچرخه‌سواری
  • کارهای خانه
  • بازی
  • تفریح برنامه‌ریزی‌شده

ورزش در چارچوب فعالیت‌های روزانه، خانوادگی و اجتماعی می‌تواند آمادگی قلبی‌ـ‌تنفسی و عضلانی، سلامت استخوان و کارکرد بدن را بهتر کند و خطر بیماری‌های غیرواگیر، افسردگی و زوال عقل (دمانس) را کم کند.

تمرین توانایی‌های ذهنی

پرداختن بیشتر به فعالیت‌های شناختی، یعنی فعالیت‌هایی که ذهن را به کار می‌گیرند، می‌تواند مغز را تحریک کند و عملکردهای شناختی را تمرین دهد. در نتیجه «ذخیرهٔ شناختی» بیشتر می‌شود که به کم شدن خطر زوال عقل کمک می‌کند. نمونهٔ این فعالیت‌ها خواندن روزنامه و مجله، کار با رایانه، بازی‌های خانوادگی یا دوستانه، بازی ماهجونگ، نوشتن، خوشنویسی، طراحی، نواختن ساز و پرداختن به هنر و صنایع دستی است.

بیشتر شدن اعتمادبه‌نفس

حتی سالمندانی که در سرای سالمندان زندگی می‌کنند می‌توانند در کارهای داوطلبانه شرکت کنند؛ مانند کمک به کسانی که ضعیف‌ترند، و کمک به کارکنان در برخی کارهای خانگی مثل تا کردن لباس و حوله، پخش کردن ظرف‌های غذا و رسیدگی به گیاهان. این کار نه‌تنها کمکی به دیگران است، بلکه اعتمادبه‌نفس و حس رضایت را هم بیشتر می‌کند. همچنین می‌تواند توانایی آنان را برای کنار آمدن با تغییرهای روزانه بهتر کند.

کم شدن مشکلات رفتاری در سالمندانی که زوال عقل دارند

پژوهش‌ها همچنین نشان داده است سالمندانی که زوال عقل دارند و در مراکز اقامتی زندگی می‌کنند، وقتی همراه دیگر ساکنان در فعالیت‌های معنادارتر یا فعالیت‌هایی متناسب با توانایی‌هایشان شرکت می‌کنند، می‌توانند در طول روز انرژی جسمی بیشتری مصرف کنند و زمان بیکاری یا خالی‌شان را کم کنند. این می‌تواند کمکشان کند برنامهٔ روزانهٔ منظمی بسازند و مشکلات رفتاری و روانی‌شان کمتر شود.

برای نمونه، خاطره‌گویی می‌تواند خلق‌وخو و عملکردهای شناختی را بهتر کند. فعالیت‌های تحریک حسی مانند موسیقی‌درمانی می‌تواند اضطراب، بی‌قراری و رفتارهای تحریک‌آمیز آنان را کم کند.

بهتر شدن رابطه با دیگران

برخی بزرگ‌ترها از شرکت در فعالیت‌ها دوری می‌کنند، چون می‌ترسند نتوانند با دیگران خوب کنار بیایند. در واقع شرکت در فعالیت‌های گروهی مانند ورزش صبحگاهی یا سفر، فرصت خوبی برای بهتر کردن مهارت ارتباطی و گسترش حلقهٔ آشنایانشان فراهم می‌کند.

حفظ و تقویت توان مراقبت از خود

سالمندان با انجام مراقبت روزانه از خود، مانند نظافت و حمام کردن، و کارهای خانه از جمله خرید و پخت‌وپز، می‌توانند فرصتی پیدا کنند که مفصل‌هایشان را فعالانه حرکت دهند و مغزشان را به کار بگیرند. این به نوبهٔ خود کمکشان می‌کند توان مراقبت از خود را حفظ یا تقویت کنند.

فعالیت‌های تفریحی و اوقات فراغت چه دسته‌هایی دارد؟

فعالیت‌ها گونه‌های مختلفی دارند. سازمان جهانی بهداشت این نمونه‌ها را از فعالیت‌های تفریحی و اوقات فراغت برشمرده است:

  • بازی: پرداختن به بازی‌های قانون‌دار، یا بازی‌های بدون ساختار و سازمان‌نیافته و تفریح‌های خودجوش؛ مانند شطرنج یا ورق.
  • ورزش: شرکت در بازی‌ها یا رویدادهای ورزشیِ رقابتی، غیررسمی یا رسمی و سازمان‌یافته، به‌تنهایی یا گروهی؛ مانند بولینگ.
  • هنر و فرهنگ: پرداختن به هنرهای زیبا یا رویدادهای فرهنگی، یا لذت بردن از آن‌ها؛ مانند رفتن به تئاتر، سینما، موزه یا نگارخانه، بازی در یک نمایش، خواندن برای لذت یا نواختن ساز.
  • صنایع دستی: پرداختن به صنایع دستی؛ مانند سفالگری یا بافندگی.
  • سرگرمی‌ها: پرداختن به سرگرمی‌هایی مانند گردآوری تمبر، سکه یا عتیقه.
  • معاشرت: شرکت در جمع‌های غیررسمی با دیگران؛ مانند دیدار با دوستان یا خویشان، یا دیدار غیررسمی در مکان‌های عمومی.
  • دیگر تفریح‌ها و فعالیت‌های اوقات فراغت.

فعالیت مناسب را چطور انتخاب کنیم؟

بزرگ‌ترها هنگام انتخاب فعالیت، جدا از علاقه‌ها و سرگرمی‌هایشان، باید توانایی‌ها و وضع جسمی خود را هم در نظر بگیرند و روشن بدانند هر فعالیت از نظر جسمی چه می‌خواهد. برای نمونه، در زمینهٔ آمادگی جسمانی، فعالیت‌های گوناگون از دست‌ها و پاها کار متفاوتی می‌خواهند. بازی ماهجونگ به کارکرد خوب دست نیاز دارد، در حالی که رقص هماهنگی دست‌ها و پاها را می‌خواهد. پیاده‌روی ممکن است برای کسانی که زانودرد دارند خوب نباشد؛ با این حال می‌توان با قدم زدن در پارک از ورزش صبحگاهی لذت برد.

فعالیت‌های مختلف به جنبه‌های مختلفی از عملکردهای شناختی نیاز دارند؛ از جمله حافظه، توجه، درک مطلب، مهارت نوشتن، گوش دادن و بیان. فعالیت‌هایی مانند باغبانی، آواز خواندن، تماشای تلویزیون و رسیدگی به ظاهر خود کمتر از ذهن کار می‌کشند، در حالی که فعالیت‌هایی مانند خواندن، نوشتن و صنایع دستی خلاقانه بیشتر از ذهن کار می‌کشند.

افزون بر این، برخی سالمندان ممکن است اختلال بینایی یا شنوایی داشته باشند. برای نمونه، سالمندانی که شنوایی‌شان ضعیف است ممکن است در گوش دادن به رادیو یا شنیدن خبرهای تلویزیون دشواری داشته باشند؛ با این حال می‌توانند روزنامه بخوانند تا از دنیا باخبر بمانند.

از دانستن تا عمل

پس از شناختن فایده‌های فعالیت‌ها و شیوهٔ انتخاب آن‌ها، نوبت عمل کردن است. سالمندان می‌توانند علاقه و توانایی خود را دنبال کنند تا فعالیت‌ها را در برنامه‌شان بگنجانند و فعالانه در فعالیت‌های سرای سالمندان یا مراکز سالمندان شرکت کنند. همهٔ آنان می‌توانند از زندگی رضایت‌بخشی لذت ببرند.