افسردگی فقط غمگین بودن نیست. اختلال خلقی جدیای است که بر احساس، فکر و رفتار اثر میگذارد. در این سالها شایع است، ولی بخش طبیعی بالا رفتن سن نیست؛ و حال بیشتر کسانی که درمان میگیرند بهتر میشود.
اگر فکر آسیب زدن به خودتان به سرتان میآید، تنها نمانید. همین حالا به یکی از نزدیکانتان که به او اعتماد دارید بگویید و با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید یا به اورژانس بیمارستان بروید. سازمان بهزیستی هم با خط «صدای مشاور» (۱۴۸۰، رایگان) و اورژانس اجتماعی (۱۲۳) مشاوره و حمایت روانی میدهد.

افسردگی بخشی از سالمندی نیست
بیشتر سالمندان، با اینکه بیماری یا دشواری جسمی بیشتری دارند، از زندگیشان راضیاند. گاهبهگاه دلگرفته بودن هم بخشی از زندگی است. ولی اگر این حال چند هفته یا چند ماه بماند، ممکن است افسردگی باشد و بهتر است آن را «اقتضای سن» ندانید.
افسردگی چیست؟
افسردگی را افسردگی اساسی یا افسردگی بالینی هم مینامند. در افسردگی اساسی، نشانهها دستکم دو هفته ادامه دارد و در انجام کارهای روزانه اختلال میآورد.
افسردگی بیماری است و درمانش کار پزشک است. خانواده و دوستان با همراهی و کمک به پیدا کردن درمان پشتیباناند، ولی خودشان نمیتوانند آن را درمان کنند.
چرا افسردگی در این سالها دیرتر شناخته میشود؟
شناختن افسردگی در سالمندان گاهی سخت است. در برخی، غم نشانهٔ اصلی نیست. ممکن است بهجای آن بیحسی عاطفی یا بیعلاقگی به کارها داشته باشید، یا دوست نداشته باشید دربارهٔ احساستان حرف بزنید. در برخی فرهنگها افسردگی بیشتر با نشانههای جسمی خودش را نشان میدهد: درد، سردرد، گرفتگی عضله یا ناراحتی گوارشی.
چند چیز دیگر هم شناختن آن را سخت میکند:
- زوال عقل ممکن است برخی از همان نشانههای افسردگی را بیاورد، و افسردگی هم ممکن است نشانهٔ هشدار زودهنگام زوال عقل باشد. افسردگی در کسانی که آلزایمر یا گونههای دیگر زوال عقل دارند شایع است.
- برخی بیماریها و برخی داروها گاهی نشانههای افسردگی میآورند. پزشک با معاینه، پرسیدن از سابقهتان و آزمایش این احتمالها را بررسی میکند.

نشانههای رایج افسردگی
افسردگی در هر کس ممکن است کمی فرق کند و نشانههای دیگری هم داشته باشد. اینها نشانههای رایج آن در سالمندان است:
- حال همیشه غمگین، نگران یا «خالی».
- احساس ناامیدی، گناه، بیارزشی یا درماندگی.
- زودرنجی، بیقراری یا سخت بودن یکجا نشستن.
- بیعلاقگی به کارهایی که پیشتر لذتبخش بود، از جمله رابطهٔ جنسی.
- کم شدن انرژی یا خستگی.
- کند شدن حرکت یا حرف زدن.
- دشواری در تمرکز، به یاد آوردن یا تصمیم گرفتن.
- کنار گذاشتن نقشها و مسئولیتهای مهم، مثلاً در کار یا خانواده.
- سخت به خواب رفتن، صبح خیلی زود بیدار شدن یا خواب زیاد.
- خوردن بیشتر یا کمتر از معمول، که معمولاً با بالا یا پایین رفتن ناخواستهٔ وزن همراه است.
- بیشتر شدن مصرف الکل یا مواد، یا کارهای پرخطر.
- فکر مرگ یا خودکشی، یا اقدام به خودکشی.
اگر چند مورد از این نشانهها را بیش از دو هفته دارید، با پزشکتان صحبت کنید. ممکن است افسردگی باشد یا بیماری دیگری؛ در هر دو صورت راه کمک هست. افسردگی جدی اگر درمان نشود، ممکن است به خودکشی بینجامد؛ پس نشانههای هشدار را نادیده نگیرید.
گونههای افسردگی
- افسردگی اساسی: نشانهها دستکم دو هفته ادامه دارد و در کارهای روزانه اختلال میآورد.
- افسردگی پایدار (دیستایمی): حال افسردهای که بیش از دو سال طول میکشد، هرچند ممکن است فرد کارهای روزانهاش را انجام دهد.
- افسردگی ناشی از دارو یا مواد: افسردگیای که با مصرف، سوءمصرف یا ترک موادی مانند الکل یا داروهای درد همراه است.
- افسردگی ناشی از یک بیماری دیگر: افسردگیای که به بیماری دیگری مانند بیماری قلبی یا اماس (مالتیپل اسکلروزیس) مربوط است.
چه چیزهایی خطر افسردگی را بیشتر میکند؟
در برخی افراد تغییرهای مغز بر خلق اثر میگذارد و به افسردگی میرسد. در برخی دیگر، افسردگی پس از یک رویداد بزرگ زندگی پیدا میشود، مانند خبر یک بیماری نگرانکننده یا مرگ عزیزی. گاهی هم دلیل روشنی ندارد. پژوهشها نشان دادهاند این عاملها با خطر افسردگی ارتباط دارند، ولی لزوماً علت آن نیستند:
- بیماریهایی مانند سکتهٔ مغزی یا سرطان.
- سابقهٔ افسردگی در خودتان یا در خانواده.
- استرس، از جمله فشار مراقبت از عزیزی که بیماری جدی دارد.
- دشواریهای خواب.
- تنهایی و دور افتادن از جمع.
- کمتحرکی.
- محدودیتهایی که انجام کارهای روزمره را سخت میکند.
- اختلال مصرف الکل.

افسردگی چطور درمان میشود؟
افسردگی، حتی اگر شدید باشد، درمانشدنی است و مهم است همین که نشانهها را دیدید دنبال درمان بروید. قدم اول دیدار با پزشک است. پزشک با معاینه، پرسیدن از سابقهٔ سلامت و زندگیتان و آزمایش، بیماریها یا داروهایی را که ممکن است نشانههای افسردگی بیاورند بررسی میکند. اگر چنین علتی پیدا نشود، ممکن است شما را برای ارزیابی نزد روانشناس یا متخصص دیگر سلامت روان بفرستد.
افسردگی معمولاً با رواندرمانی، دارو یا هر دو درمان میشود:
- رواندرمانی یا مشاوره (گفتوگودرمانی): به شما کمک میکند احساسها، فکرها و رفتارهای آزارنده را بشناسید و عوض کنید. درمان شناختیرفتاری یکی از روشهای آن است.
- داروی ضدافسردگی: روانپزشک یا پزشک خودتان ممکن است دارو تجویز کند و اثر و عوارض احتمالی آن را پیگیری میکند. با بالا رفتن سن، احتمال تداخل داروها بیشتر میشود؛ پس پیش از شروع داروی تازه، همهٔ داروها و مکملهایی را که مصرف میکنید به پزشک یا داروساز بگویید.
- روشهای دیگر: اگر بیماری با درمانهای دیگر بهتر نشود، متخصص ممکن است روشهای دیگری را در نظر بگیرد.
هر درمانی برای همه مناسب نیست و عادی است که چند درمان امتحان شود تا درمان مؤثر پیدا شود. اگر درمانتان اثر نمیکند، به پزشک بگویید و ادامه بدهید تا راه مناسب پیدا شود.
روشهای مکمل مانند مراقبهٔ ذهنآگاهی ممکن است در کنار درمانی که پزشک داده کمک کنند، ولی شواهد کمی هست که بهتنهایی افسردگی را درمان کنند و جای درمان پزشکی را نمیگیرند.
چه کارهایی به حال خوب کمک میکند؟
از بیشتر موردهای افسردگی نمیشود پیشگیری کرد، ولی شیوهٔ زندگی سالم برای سلامت روان سودمند است:
- فعالیت بدنی داشته باشید و غذای سالم و متعادل بخورید.
- شبها هفت تا نه ساعت بخوابید.
- با خانواده و دوستان در ارتباط بمانید.
- کارهایی را که دوست دارید انجام دهید.
- اگر نشانههای افسردگی دارید، به خانواده، دوستان و پزشکتان بگویید.
خانواده و دوستان چه کمکی میکنند؟
اگر عزیزی افسردگی دارد، میتوانید:
- او را به دیدن پزشک و ادامهٔ درمانی که پزشک داده تشویق کنید.
- برایش وقت بگیرید یا همراهش نزد پزشک بروید.
- در کارهایی که دوست دارد همراهش شوید، مثلاً یک پیادهروی؛ فعالیت بدنی برای خلق خوب است.
- به حرفش گوش بدهید و به نشانههایی که حالش بدتر شده توجه کنید؛ مثلاً اینکه مدتها غمگین، بیحس یا «خالی» است.
از پرسیدن دربارهٔ فکر خودکشی نترسید. پرسیدن این پرسش، احتمال اقدام را بیشتر نمیکند و ممکن است کمک کند او حرف دلش را بزند و دنبال درمان برود.
