بیقراری و پرخاشگری در آلزایمر بیشتر وقتها دلیلی دارد و از روی عمد نیست. اگر دلیل را پیدا کنید، میشود با پزشک برایش راهی پیدا کرد. قدم اول هم راههای غیردارویی است: محیط آرام، برنامهٔ ثابت و برخورد آرام شما.
بیقراری و پرخاشگری یعنی چه؟
با پیش رفتن آلزایمر، برخی افراد بیقرار یا پرخاشگر میشوند. بیقراری (که گاهی به آن اضطراب یا آشفتگی هم میگویند) یعنی او ناآرام و نگران است و نمیتواند آرام بگیرد. ممکن است مدام راه برود، خوابش نبرد یا با دیگران تندی کند.
پرخاشگری ممکن است با حرف باشد، مثل داد زدن و ناسزا گفتن، یا با دست، مثل اینکه بخواهد کسی را بزند یا به او آسیب برساند. گاهی ناگهانی و بیدلیلِ آشکار پیش میآید و گاهی پس از موقعیتی که او را کلافه کرده است. دانستن اینکه او این کار را از روی عمد نمیکند، کنار آمدن با آن را آسانتر میکند.
چرا پیش میآید؟
وقتی بیقرار یا پرخاشگر شد، ببینید کدامیک از اینها ممکن است در کار باشد:
- درد، افسردگی یا استرس دارد.
- کم خوابیده، کم استراحت کرده یا خسته است.
- یبوست دارد، مثانهاش پر است، گرسنه یا تشنه است، یا پوستش ناراحت است.
- عفونت دارد. عفونت ادراری و عفونتهای دیگر در کسانی که آلزایمر دارند کم نیست و چون نمیتوانند بگویند کجایشان درد میکند، ممکن است ناراحتی را با پرخاش نشان بدهند.
- جای آشنا، برنامهٔ روزانه یا آدمهای دوروبرش ناگهان عوض شده است؛ مثلاً سفر، بستری شدن در بیمارستان، آمدن مهمان، جابهجایی خانه یا عوض شدن مراقب.
- حس میکند چیزی را از دست داده است؛ مثلاً دلش برای آزادیِ رانندگی تنگ شده است.
- اتاق پرسروصدا، بههمریخته یا پر از آدم است.
- دیگران او را به کاری وادار کردهاند، مثل حمام کردن یا به یاد آوردن یک رویداد یا یک آدم، در حالی که بیماری این کار را برایش بسیار سخت یا نشدنی کرده است.
- احساس تنهایی میکند و با دیگران کم در تماس است.
- عارضهٔ یک دارو یا تداخل دو دارو است. وقتی کسی برای چند بیماری چند دارو مصرف میکند، عارضهٔ دارو محتملتر است.
- حرف شما را خوب نمیفهمد: راهنمایی پیچیده بوده، چند پرسش یا چند جمله پشت سر هم گفتهاید، یا استرس و بیحوصلگی خودتان را حس کرده است.
اگر رفتارش ناگهان عوض شده است، ممکن است علت یک ناراحتی جسمی مثل درد، یبوست یا عفونت باشد. در این حال او را نزد پزشک ببرید تا معاینهٔ کامل شود.
برای پیدا کردن دلیل، فکر کنید درست پیش از آن رفتار چه پیش آمد. یادداشت کردن این موردها در یک تا دو هفته کمک میکند ببینید آیا در ساعت معینی از روز، در سروصدا، یا هنگام کاری که دوست ندارد پیش میآید.
در همان لحظه چه کنید؟
- صبور باشید و کلافگیتان را نشان ندهید. آرام، آهسته و با صدای نرم حرف بزنید.
- به نگرانیاش گوش بدهید و بحث نکنید. به احساسی که پشت حرف یا رفتارش هست توجه کنید، نه به درست و غلط بودن جزئیات.
- به او اطمینان بدهید که جایش امن است و شما برای کمک آنجایید. جملههایی مثل «اینجا جایت امن است»، «متأسفم که ناراحتی» و «پیشت میمانم تا حالت بهتر شود» آرامش میآورد.
- جز حرف زدن، از راههای دیگری مثل لمس ملایم هم کمک بگیرید.
- کمی عقب بروید و پیش از کمک کردن اجازه بگیرید. بهجای پرسش باز، دو گزینه جلویش بگذارید.
- سروصدا و چیزهایی را که حواسش را پرت میکند کم کنید، یا او را به جای آرامتری ببرید.
- حواسش را به چیز دیگری ببرید: یک خوراکی یا نوشیدنی، برنامهٔ تلویزیونی دلخواهش، موسیقی، پیادهروی، کتاب خواندن، یا یک کار خانه مثل تا کردن لباسها با هم.
- اگر خودتان به هم ریختید، چند نفس عمیق بکشید و تا ده بشمارید. اگر او در جای امنی است، میتوانید چند لحظه از اتاق بیرون بروید.
این کارها اوضاع را بدتر میکند
- بالا بردن صدا، و نشان دادن ترس یا رنجش.
- بحث کردن، سرزنش کردن یا بیاعتنایی به او.
- گیر انداختنش در گوشهٔ اتاق، جمع شدن دورش یا نگه داشتنش بهزور.
- حرکت ناگهانی، جایی که شما را نمیبیند.
چه کنید که کمتر پیش بیاید؟
- برنامهٔ روز را ثابت نگه دارید؛ مثلاً حمام، لباس پوشیدن و غذا هر روز در همان ساعت باشد. کارها و برنامهها را ساده کنید.
- سروصدا و ریختوپاش خانه را کم کنید. تلویزیونِ روشن در پسزمینه و نور زننده هم ممکن است او را بیقرار کند.
- موسیقی آرامبخش پخش کنید و چیزها و عکسهایی را که دوست دارد دوروبرش بگذارید.
- در طول روز بگذارید نور طبیعی به خانه بیاید.
- حواستان به راحتیاش باشد: درد، گرسنگی، تشنگی، یبوست، پر بودن مثانه، خستگی و سرد یا گرم بودن اتاق.
- فرصت تحرک بدهید: با هم پیادهروی یا باغبانی کنید.
- کافئین را محدود کنید؛ چای، قهوه و نوشابهٔ کولا کافئین دارند.
- قرار پزشک و کارهای تازه را برای ساعتی بگذارید که سرحالتر است. برای بیشتر افراد این ساعت صبح است.
اگر عصر و سر شب بدتر میشود
گاهی بیقراری، زودرنجی و گیجی با کم شدن نور روز شروع یا بیشتر میشود. به این حالت بیقراری عصرگاهی (Sundowning) میگویند. خستگیِ زیاد آن را بیشتر میکند. این کارها به پیشگیری کمک میکند:
- برنامهٔ روزانهٔ ثابت داشته باشید.
- هر روز زمانی را برای بیرون رفتن یا نشستن کنار پنجره و گرفتن نور آفتاب بگذارید.
- هر روز کمی فعالیت بدنی داشته باشد، ولی روز را پر از برنامه نکنید.
- از عصر به بعد نوشیدنی کافئیندار و الکل ندهید.
- نگذارید عصرها چرت طولانی بزند.
ایمنی خودتان و او
- سوئیچ ماشین و چیزهایی را که ممکن است با آنها آسیبی برساند، مثل چاقوی آشپزخانه، پنهان کنید یا جایی بگذارید که قفل دارد.
- اگر پرخاشگر شد، در فاصلهای امن بمانید تا آرام شود.
- اگر آرام نمیشود، از دیگران کمک بخواهید.
- در وضع اضطراری باید با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید و بگویید که او زوال عقل دارد و پرخاشگریاش از بیماری است.
دارو چه جایی دارد؟
پزشک او را معاینه میکند تا ببیند آیا ناراحتی جسمیای، مثل درد درماننشده، افسردگی، عفونت یا عارضهٔ دارو، پشت این رفتار هست یا نه. راههای غیردارویی، یعنی تغییر محیط، برنامهٔ منظم و شیوهٔ برخورد، قدم اول است. اگر هیچکدام کارساز نبود، پزشک متخصص ممکن است برای مدتی کوتاه دارو تجویز کند.
مراقب خودتان هم باشید
نیازهای شما به اندازهٔ نیازهای او مهم است. او استرس و بیحوصلگی شما را حس میکند؛ پس اگر فکر میکنید نگرانی خودتان در ناآرامی او اثر دارد، سرعتتان را کم کنید و کمی آرام بگیرید. بکوشید زمانی برای خودتان داشته باشید و اگر نمیشود او را تنها گذاشت، از یکی از بستگان یا دوستان بخواهید مدتی پیشش بماند. اگر کارها برایتان سخت شده است یا غمگین و بیحوصلهاید، با پزشک صحبت کنید؛ ممکن است مشاوره کمکتان کند.
