آلزایمر بیماریای مزمن و تدریجی است که حافظه و کارکرد شناختی مغز (یعنی توان فکر کردن و فهمیدن) را درگیر میکند و بیشتر در سالمندان دیده میشود. این بیماری اغلب با دشواری در حافظه شروع میشود و کمکم بر همهٔ کارکرد شناختی اثر میگذارد.
آلزایمر یک بیماری مزمن و پیشروندهٔ مغز و اعصاب است و آن را نوعی اختلال حافظه و کارکرد شناختی میشناسند. این بیماری اغلب با سن ارتباط دارد و بیشتر در سالمندان تشخیص داده میشود.
نشانههای اصلی آلزایمر
نشانههای اصلی آلزایمر اینهاست: افت تدریجی حافظهٔ کوتاهمدت و بلندمدت، دشواری در قضاوت، کم شدن توان انجام کارهای روزمره، گم شدن در جاهای آشنا و تغییر حال روحی. در مرحلههای پیشرفتهتر، ممکن است فرد در حرف زدن، شناختن اشیا و حتی درک محیط دوروبرش دشواری داشته باشد.
- افت حافظه: توان به یاد آوردن اطلاعات و رویدادها کم میشود.
- کم شدن توان انجام کارهای روزمره: کسی که آلزایمر دارد ممکن است در کارهایی مانند پختوپز، شستوشو یا استفاده از وسایل نقلیه به دشواری بیفتد.
- گم شدن در جاهای آشنا: ممکن است در محیطهای آشنا گم شود یا موقعیتهای معمول را فراموش کند.
- دشواری در زبان و حرف زدن: دشواری در یاد گرفتن و به کار بردن واژهها ممکن است بر توان ارتباط با دیگران هم اثر بگذارد.
- تغییر رفتار: تغییر در رفتارهای اجتماعی میتواند از نشانههای آلزایمر باشد.
در مغز چه میگذرد؟
آلزایمر نتیجهٔ پیچیدهٔ تغییرهایی در مغز و کارکرد دستگاه عصبی است. سازوکار این بیماری هنوز کاملاً روشن نشده است، ولی پژوهشها نشان میدهد که عوامل ژنتیکی و محیطی در پدید آمدن آن نقش دارند. چند عامل مرتبط با این بیماری شناخته شده است:
- پروتئین بتاآمیلوئید: در مغز کسانی که آلزایمر دارند، ساخته شدن بتاآمیلوئید بیشتر میشود. این پروتئینها به شکل تودههایی به نام پلاک آمیلوئید جمع میشوند و میتوانند به عصبها آسیب بزنند.
- پروتئین تاو: پروتئین تاو هم در مغز کسانی که آلزایمر دارند به شکلی نامنظم جمع میشود. این تودهها را گلبولهای تاو یا رشتههای تاو مینامند و میتوانند کار سلولهای عصبی (نورونها) را خراب کنند.
- تغییر در شبکههای عصبی: پژوهشها نشان میدهد که در آلزایمر، ارتباط میان سلولهای عصبی و شبکههای عصبی گوناگون دچار تغییر میشود.
- عوامل ژنتیکی: عوامل ژنتیکی هم در بیشتر شدن خطر آلزایمر اثر دارد. برخی ژنها ممکن است در بیشتر شدن حساسیت به این بیماری نقش داشته باشند.
- التهاب مغز: التهاب مغز میتواند یکی از عوامل احتمالی آلزایمر به شمار آید. التهاب مغز ممکن است سلولهای عصبی را از بین ببرد و ساختار مغز را تغییر دهد.
خوب است این را هم بدانید که عوامل محیطی، مانند سطح تحصیلات، فعالیت بدنی، تغذیه و دیگر عوامل شیوهٔ زندگی، هم ممکن است در بیشتر یا کمتر شدن خطر آلزایمر اثر داشته باشند.
علت این بیماری هنوز کامل روشن نشده است، ولی عوامل ژنتیکی، عوامل محیطی و جمع شدن پروتئینهایی به نام بتاآمیلوئید و تاو در مغز میتوانند در آن نقش داشته باشند.
آیا ژنتیک در آلزایمر نقش دارد؟
بله؛ ژنتیک یکی از عوامل مهم در پدید آمدن آلزایمر است. کسانی که در خانوادهشان سابقهٔ آلزایمر هست، احتمال اینکه خودشان هم آلزایمر بگیرند بیشتر است. برخی ژنها بهطور خاص با بیشتر شدن خطر آلزایمر ارتباط دارند.
یکی از ژنهای مهم در این زمینه، ژن آپولیپوپروتئین ای (APOE) است. این ژن چند نسخهٔ گوناگون (آلل) دارد؛ از جمله آللهای ۲، ۳ و ۴ (APOE-ε2، APOE-ε3 و APOE-ε4). کسانی که یک یا دو نسخه از آلل ۴ (APOE-ε4) را دارند، معمولاً احتمال آلزایمر در آنها بیشتر است.
ژنتیک نقش بسیاری در پدید آمدن آلزایمر دارد، ولی اثر عوامل محیطی هم بسیار مهم است. برای نمونه، فعالیت بدنی، تغذیهٔ مناسب، فعالیت ذهنی، مدیریت استرس و حفظ سلامت عمومی میتوانند آلزایمر را به تأخیر بیندازند یا خطر آن را کم کنند.

آیا عوامل محیطی هم اثر دارند؟
بله؛ عوامل محیطی هم در پدید آمدن آلزایمر اثر دارند. با اینکه عوامل ژنتیکی نقش مهمی در این بیماری دارند، عوامل محیطی هم میتوانند بر خطر آن اثر بگذارند. برخی از عوامل محیطی که احتمالاً با پدید آمدن آلزایمر ارتباط دارند:
- فعالیت بدنی: فعالیت بدنی منظم و در سطح بالا میتواند کارکرد مغز را بهتر کند و خطر آلزایمر را کاهش دهد.
- تغذیه: تغذیهٔ مناسب و خوردن خوراکیهایی که به حفظ سلامت مغز کمک میکنند، میتواند در کم کردن خطر آلزایمر مؤثر باشد.
- فعالیت ذهنی: پرداختن به فعالیتهای ذهنی، مانند حل مسئله و یاد گرفتن چیزهای تازه، و فعال نگه داشتن ذهن میتواند به حفظ سلامت مغز کمک کند.
- مدیریت استرس: استرس ممکن است اثر مخربی بر سلامت مغز داشته باشد. تمرین راههای مدیریت استرس، مثل مراقبه و یوگا، میتواند به کم شدن اثر منفی استرس بر مغز کمک کند.
- خواب بهموقع و باکیفیت: کمخوابی و اختلال خواب ممکن است با بیشتر شدن خطر آلزایمر همراه باشد. داشتن الگوی خواب منظم و بهتر کردن کیفیت خواب میتواند به سلامت مغز کمک کند.
- دوری از عوامل خطر قلبی: برخی عوامل خطر بیماری قلبی، مانند فشار خون بالا، دیابت، چربی خون بالا و سیگار کشیدن هم با بیشتر شدن خطر آلزایمر ارتباط دارند. حفظ سلامت قلب میتواند سلامت مغز را هم بهتر کند.
توجه به این عوامل و پایبندی به شیوهٔ زندگی سالم میتواند در کم کردن خطر آلزایمر و حفظ سلامت مغز اثر داشته باشد.

آیا آلزایمر درمان دارد؟
در حال حاضر هیچ درمان دائمیای برای آلزایمر وجود ندارد. ولی درمانهایی مانند دارو، همراه با تغییرهایی در شیوهٔ زندگی، ممکن است به آرام شدن نشانهها کمک کنند.
